Aktualności

Podczas naszego regularnego seminarium zespołowego w marcu obejrzeliśmy i omówiliśmy film Złoto z 1961 roku w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa. Wybraliśmy ten film, ponieważ porusza wiele tematów zbieżnych z naszymi zainteresowaniami badawczymi. Fabuła śledzi losy młodego mężczyzny, granego przez Władysława Kowalskiego, który poszukuje szczęścia i schronienia w powojennej Bogatyni. Położona w południowo-zachodnim krańcu Polski, przy granicy z Niemcami i Czechami, Bogatynia jest ukształtowana przez wysiedlenie Niemców oraz historię górnictwa węgla. W związku z tym film stanowi portret rodzącego się społeczeństwa powojennego oraz socjalistycznej industrializacji. Choć Złoto nie należy do najbardziej cenionych dzieł Hasa, uznaliśmy je za wartościowe do analizy z perspektywy hauntologicznej. Film wielokrotnie podkreśla, że wszystkie postaci są nowoprzybyłymi w miejscu pełnym wyraźnych śladów niemieckiej materialności, jednak przyczyny tej „nowości” pozostają niewyjaśnione. Główny bohater, wraz z innymi postaciami, poszukuje złota i skarbów, które symbolizują zarówno aspiracje materialne, jak i tęsknotę za nowym życiem, o jakim marzono w powojennej Polsce.

Kadr z filmu Złoto. Krajobraz odkrywkowej kopalni węgla stanowi silny element wizualny filmu.

Kadr z filmu Złoto. Film został nakręcony w Bogatyni, gdzie na początku lat 60. XX wieku wciąż widoczne były ślady niemieckiej przeszłości.

Pod koniec marca w siedzibie Ambasady Republiki Słowackiej w Berlinie odbył się wieczór tematyczny poświęcony projektowi Europejskiej Stolicy Kultury Trenčín 2026. Wydarzenie, zorganizowane przez Instytut Słowacki w Berlinie we współpracy z Deutsches Kulturforum östliches Europa, zaoferowało różnorodny program skupiony na historii, pamięci kulturowej oraz współczesnych interpretacjach miasta i jego regionu.

Program wieczoru został podzielony na kilka bloków tematycznych. Szczególną uwagę poświęcono dziedzictwu żydowskiemu – historię synagogi w Trenčínie przedstawiono w szerszym kontekście dziejów społeczności żydowskiej na Słowacji. Silny wymiar osobisty wniosła Eva Umlauf, która podzieliła się wspomnieniami z dzieciństwa spędzonego w Trenčínie oraz doświadczeniem osoby ocalałej z Holokaustu. Część literacka dotyczyła współczesnych utworów związanych z miastem, a oprawa muzyczna wzbogaciła atmosferę wydarzenia i podkreśliła jego wielokulturowy charakter.

Część historyczna wieczoru koncentrowała się następnie na słowacko-niemieckim dziedzictwie kulturowym w regionie. W tym kontekście nasz badacz, Michal Korhel, przedstawił zagadnienie niemieckiego osadnictwa w tzw. regionie Hauerland, wykorzystując miasto Handlová i jego okolice jako studium przypadku. Prezentacja opierała się na jego badaniach terenowych i ukazywała ślady niemieckiego dziedzictwa w regionie, a także współczesne formy jego upamiętniania i reinterpretacji. W swoim wystąpieniu Michal podkreślił ambiwalentny charakter tego dziedzictwa, które oscyluje między historyczną ciągłością a nieciągłością ukształtowaną przez powojenne przemiany. Na zakończenie zaznaczył, że niemieckiego dziedzictwa nie należy postrzegać wyłącznie jako zamkniętego rozdziału przeszłości, lecz jako dynamiczny element teraźniejszości.

Po prezentacji Michal wziął udział w dyskusji z Brunhilde Reitmeier-Zwick, federalną przewodniczącą Związku Niemców Karpackich w Niemczech. Wspólnie poruszyli szersze kwestie związane z ochroną dziedzictwa kulturowego, tożsamością oraz międzypokoleniowym przekazywaniem pamięci w kontekście społeczności Niemców karpackich. Dyskusja podkreśliła znaczenie dialogu między badaniami historycznymi a perspektywą osób, które aktywnie podtrzymują tę tradycję.

W swoim najnowszym wpisie na blogu Karolina Ćwiek-Rogalska zastanawia się, jak pozornie odległe regiony mogą ujawniać zaskakująco podobne wzorce historyczne. Wykorzystując Niceę jako studium przypadku pokazuje, że zmieniające się granice, wielowarstwowe tożsamości oraz doświadczenia po przesiedleniach, często kojarzone z Europą Środkowo-Wschodnią, kształtują również niektóre części Europy Zachodniej.

Łącząc refleksję z podróży z naukową analizą, autorka zachęca czytelników do ponownego przemyślenia tego, co uznajemy za „wyjątkowe” w historii Europy oraz do wyjścia poza utarte ramy regionalne.

Link do wpisu na blogu znajdą Państwo tutaj.

Marcowy numer czeskiego magazynu kulturalnego „A2” poświęcony jest regionowi Sudetów i zawiera wywiad z naszą badaczką, Kariną Hoření. W rozmowie Karina podzieliła się wnioskami z naszego projektu Spectral Recycling oraz rozmawiała z dziennikarką Alžbětą Medkovą o powszechnych stereotypach dotyczących czeskich terenów pohraničí. Omówiły rozpowszechnione przekonanie, że mieszkańcy pohraničí są „bez korzeni”. Karina wyjaśniła, że taki pogląd zakłada, iż region nie zmienił się od 1945 roku oraz że nawet trzecie pokolenie „nowych” mieszkańców nie jest w stanie zbudować więzi z miejscem, w którym dorastało. Zwróciła również uwagę na to, że przekonanie to opiera się na wyidealizowanym obrazie innych regionów Czech i ich społeczności. Aby pokazać, jak mieszkańcy pogranicza tworzą silne więzi ze swoimi domami, przytoczyła fragmenty wywiadów, w których rozmówcy opisywali głębokie emocjonalne, fizyczne i przestrzenne związki z tym obszarem.

Link do wywiadu znajdą Państwo tutaj.

W połowie marca nasz zespół spotkał się na seminarium poświęconym książce The Implicated Subject: Beyond Victims and Perpetrators autorstwa Michaela Rothberga, badacza literatury amerykańskiej i studiów nad pamięcią.

Podczas spotkania zastanawialiśmy się, w jaki sposób koncepcję „podmiotów uwikłanych” można zastosować do obszarów powojennych przesiedleń, które bada nasz zespół. Rothberg proponuje perspektywę wykraczającą poza tradycyjny podział na sprawców i ofiary, wskazując na przestrzeń pomiędzy nimi – sferę uwikłania. W tym ujęciu jednostki i grupy mogą być w różny sposób powiązane z niesprawiedliwościami czy formami przemocy, nawet jeśli nie były ich bezpośrednimi sprawcami. Czasami takie uwikłanie może również przynosić pewne korzyści. Jednocześnie Rothberg podkreśla, że uznanie własnego uwikłania może stać się punktem wyjścia do przemiany – zachęca do refleksji nad odpowiedzialnością i solidarnością, wykraczającą poza prosty podział na winnych i niewinnych. W swojej książce Rothberg rozwija tę teorię poprzez analizy przykładów z filmu oraz innych dziedzin sztuki.

Podczas naszego seminarium próbowaliśmy odnieść te refleksje do kontekstu badań nad regionami powojennych przesiedleń, którymi zajmuje się nasz zespół. Wspólnie zastanawialiśmy się, jakie formy „uwikłania” można dostrzec w historiach i doświadczeniach ludzi żyjących na tych obszarach oraz w jaki sposób taka perspektywa może pomóc nam lepiej zrozumieć złożone relacje między przeszłością a teraźniejszością, a także rolę kultury materialnej, która stanowi centralny punkt naszego projektu.

Nasza badaczka, Karina Hoření, została zaproszona przez Miejską Bibliotekę w Písku, aby podzielić się swoimi refleksjami na temat dokumentu z 2021 roku „Jak jsem se stala partyzánkou” („Jak zostałam partyzantką”). Film, wyreżyserowany przez Verę Lackovą, opowiada historię jej pradziadka, Jána Lacki, który wstąpił do antyfaszystowskiego ruchu oporu podczas Słowackiego Powstania Narodowego w 1944 roku. Ukazuje nie tylko jego wojenne doświadczenia, lecz także to, jak jego historia jest pamiętana przez kobiety w jej romskiej rodzinie, a także zwraca uwagę na wciąż obecne uprzedzenia wobec Romów na Słowacji.

Karina wniosła do dyskusji spostrzeżenia oparte na własnych badaniach terenowych prowadzonych w środkowej Słowacji, czyli w regionie, w którym niegdyś mieszkała rodzina Very. Na tym obszarze romscy, niemieccy i słowaccy partyzanci, a także członkowie pronazistowskich straży domowych, działali w etnicznie zróżnicowanych wsiach, a pamięć o tych wydarzeniach wciąż wpływa na relacje międzyludzkie.

W tym wpisie na blogu Michal Korhel analizuje Marsz Wdzięczności poświęcony Słowackiemu Powstaniu Narodowemu jako współczesnej formie upamiętnienia, łączącej fizyczne uczestnictwo z zapośredniczoną pamięcią. Opierając się na obserwacji uczestniczącej oraz nieformalnych rozmowach z uczestnikami, zastanawia się nad tym, w jaki sposób wędrówka przez historycznie znaczące krajobrazy może sprzyjać kształtowaniu się pamięci doświadczeniowej. Jednocześnie ten wymiar pamięci często pozostaje subtelny i niewyrażony wprost.

Michal wskazuje na napięcie między bezpośrednim, przeżywanym doświadczeniem a symbolicznymi ramami, które próbują nadać wydarzeniu jednoznaczne znaczenie upamiętniające. Sugeruje, że znaczenie marszu ujawnia się raczej z perspektywy czasu, o ile w ogóle się ujawnia, niż w pełni realizuje się w momencie samego uczestnictwa.

Link do wpisu na blogu można znaleźć tutaj.

Pod koniec zimy nasz zespół spotkał się na regularnym seminarium, aby poznać nowy gatunek. Po raz pierwszy wysłuchaliśmy dokumentu audio. Dokument „Kořeny se hledají v zemi” śledzi artystkę Lucie Králíkovą, która wraz ze swoimi współpracownikami zaprasza uczestników jednego ze swoich projektów do północno-zachodnich Czech. Razem badają dawną niemiecką przeszłość regionu, widoczną w opuszczonych wsiach oraz w pozostałych drzewach owocowych, które przypominają o tętniącym życiu, istniejącym tam przed II wojną światową.

Podczas słuchania dokumentu, skupiającego się na pracy z pamięcią charakterystyczną dla czeskich terenów przygranicznych, rozmawialiśmy o silnych elementach wizualnych i stereotypach związanych z tym regionem. Zastanawialiśmy się również, jak postrzeganie obszarów po przesiedleniach różni się w Czechach, na Słowacji i w Polsce.

Jeśli chcieliby Państwo poczuć atmosferę powysiedleńczego święta owoców, mogą Państwo posłuchać dokumentu tutaj.

W lutym nasz zespół miał przyjemność zorganizować seminarium z udziałem Brett Ashley Kaplan, profesorki oraz badaczki Conrad Humanities Scholar in the Program in Comparative and World Literature na University of Illinois Urbana-Champaign, gdzie kieruje Inicjatywą Badań nad Holokaustem, Ludobójstwem i Pamięcią. Podczas seminarium nasza gościni zaprezentowała nie tylko część swoich badań, lecz także podzieliła się refleksjami na temat procesu twórczego stojącego za jej najnowszą książką poświęconą dziś już nieistniejącej wsi Seneca Village, która w XIX wieku znajdowała się na terenie dzisiejszego Central Park w New York City.

Wspólnie zastanawialiśmy się nad tym, czym właściwie jest „nawiedzenie” — czy należy je rozumieć wyłącznie jako cechę związaną z postaciami („ludzkimi” duchami), czy też może ono dotyczyć również przedmiotów. Pytanie to wybrzmiało szczególnie mocno w kontekście naszego projektu, który bada sprawczość rzeczy oraz materialne ślady przeszłości. Rozmowa rozszerzyła się następnie na kwestię pamięci związanej z konkretnymi przestrzeniami – w jaki sposób ujawnianie nowych informacji o przeszłości wpływa na współczesne społeczności i jakie reakcje może wywoływać. Zastanawialiśmy się również nad różnicami między pracą pisarzy i badaczy – nad tym, jak obie grupy gromadzą i interpretują dane, konstruują narracje oraz łączą fakty z wyobraźnią.

Dla naszego zespołu seminarium nie tylko poszerzyło perspektywę badawczą, lecz także otworzyło nowe pytania dotyczące relacji między miejscem, pamięcią a tym, co – choć pozornie nieobecne – wciąż kształtuje teraźniejszość. Szczególnie doceniliśmy to, że nasza gościni wprowadziła nas w kontekst Nowego Jorku, z jego splątanymi pamięciami rdzennych i czarnoskórych społeczności, wymazanymi z białej narracji historycznej.

Czy istnieje matematyczny wzór na najbardziej spójny kształt terytorialny państwa? W czeskim magazynie literackim „Tvar” nasza kierowniczka projektu, Karolina Ćwiek-Rogalska, podejmuje właśnie to pytanie w eseju poświęconym powojennym polskim próbom konceptualizacji takiego modelu.

Cały numer pisma, zatytułowany „Polskie krańce świata”, poświęcony jest współczesnym polskim próbom odpowiedzi na pytanie o geograficzny i kulturowy obszar Polski jako państwa Europy Środkowej. Karolina również podejmuje ten temat i wspomina o pracy, którą prowadzimy w ramach projektu Spectral Recycling!

Link do pełnego tekstu znajdziecie Państwo tutaj.