Aktualności

Swastyka jest powszechnie rozpoznawana jako symbol nazizmu i II wojny światowej. Jednak współcześnie pojawia się również w parkach, na cmentarzach, murach oraz w innych przestrzeniach publicznych, gdzie często niesie ze sobą znaczenia wykraczające poza jej historyczne skojarzenie.

Na podstawie badań terenowych prowadzonych w Europie Środkowej Michal Korhel analizuje, w jaki sposób swastyka funkcjonuje jako dynamiczny symbol, którego znaczenie jest nieustannie redefiniowane w zmieniających się kontekstach społecznych i politycznych. Choć jej związek z nazizmem pozostaje kluczowy, symbol ten jest coraz częściej wykorzystywany do wyrażania gniewu, wrogości, sprzeciwu lub moralnego potępienia we współczesnym dyskursie publicznym.

Zamiast traktować swastykę jako symbol o jednym, niezmiennym znaczeniu, wpis na blogu pokazuje, że jej interpretacja zależy od kontekstu, w którym się pojawia, przestrzeni, którą zajmuje oraz sposobów, w jakie jest rozumiana w ramach pamięci zbiorowej.

Link do wpisu na blogu mogą Państwo znaleźć tutaj.

W dniach 26 czerwca–1 lipca Magdalena uczestniczyła w międzynarodowej szkole letniej „Recording & Transformation”, zorganizowanej przez Szkołę Doktorską Anthropos oraz Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk we współpracy z Uniwersytetem w Liverpoolu, Uniwersytetem w Lipsku oraz Instytutem Historii i Kultury Europy Wschodniej im. Leibniza (GWZO). Szkoła letnia odbywała się w malowniczo położonych Pozortach na Mazurach, nad samym jeziorem. Po intensywnych dniach wypełnionych wykładami i warsztatami uczestnicy mogli odpoczywać nad wodą, co było szczególnie przyjemne ze względu na wyjątkowo upalną pogodę.

Program obejmował wykłady, warsztaty i zajęcia praktyczne prowadzone przez wybitnych badaczy z różnych ośrodków akademickich: prof. Haralda Brauna (Liverpool), prof. Megan Maruschke (Lipsk), dr Nualę Caomhanach (Graduate Institute, Genewa), dr Izabelę Mrzygłód (DHI, IH PAN) oraz dr. Zacharego Mazura (POLIN, IH PAN). Wraz z międzynarodową grupą doktorantów uczestnicy dyskutowali o współczesnej archiwistyce, przemianach archiwów oraz roli archiwów w okresach zmian społecznych i politycznych.

Magdalena należała do zespołu, który przygotował prezentację i poprowadził dyskusję nad artykułem Michelle Caswell i Mariki Cifor From Human Rights to Feminist Ethics: Radical Empathy in the Archives (2016). Rozmowa koncentrowała się wokół koncepcji radykalnej empatii w praktyce archiwalnej i badawczej. Magdalena postrzega to podejście jako szczególnie istotne dla własnych badań doktorskich, ponieważ jej projekt analizuje relacje między badaczem, archiwami, archiwistami i osobami udzielającymi wywiadów, które nie tylko dostarczają materiałów źródłowych, lecz także aktywnie uczestniczą w tworzeniu narracji historycznych. Ważnym elementem programu były również warsztaty rozwijające umiejętności prezentacyjne, poświęcone przygotowywaniu krótkich wystąpień typu elevator pitch oraz wystąpień publicznych i prezentacji akademickich (Public Speaking & Job Talks). Dla Magdaleny udział w szkole letniej był nie tylko okazją do zdobycia nowych kompetencji, lecz także do dopracowania i rozwinięcia najważniejszych założeń rozprawy doktorskiej.

Organizatorzy uwzględnili w programie wyjazd terenowy. Uczestnicy odbyli rejs po Kanale Elbląskim, podczas którego poznali jedno z najbardziej niezwykłych osiągnięć europejskiej inżynierii hydrotechnicznej. Szczególną uwagę poświęcono unikatowemu systemowi pochylni, umożliwiającemu transport statków po lądzie na specjalnych wózkach poruszających się po szynach. Rozwiązanie to zostało opracowane w XIX wieku przez pruskiego inżyniera Georga Jacoba Steenke i stanowi świadectwo wielokulturowej przeszłości regionu, kiedy znaczna część Mazur była zamieszkana przez ludność niemieckojęzyczną. Dzięki temu szkoła letnia w udany sposób połączyła teoretyczną refleksję nad archiwami i pamięcią z bezpośrednim doświadczeniem krajobrazu, który sam w sobie stanowi świadectwo historycznych przemian.

Nowy rozdział zatytułowany „Historia poruszających się przedmiotów. O pojęciu poniemieckości” autorstwa Karoliny Ćwiek-Rogalskiej ukazał się w tomie zbiorowym „«Ziemie Odzyskane». Przestrzeń, przyroda, rzeczy”, pod redakcją Małgorzaty Praczyk i Emilii Kledzik, wydanym przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

W swoim rozdziale Karolina podejmuje problem kategorii poniemieckości, która została włączona do polskiego prawa już w 1946 roku oraz analizuje jej konsekwencje. W tym celu bada konkretny przypadek dotyczący dwóch zegarmistrzów w mieście Koszalin, dawnym niemieckim Köslin na Pomorzu Środkowym. Autorka pokazuje, że poniemieckość można rozumieć jako kategorię pragmatyczną i że niekoniecznie musiała ona być poprzedzona faktem wcześniejszej niemieckiej własności danego przedmiotu. W ten sposób wnosi wkład w realizację jednego z głównych celów naszych badań.

Link do pełnego tekstu znajduje się tutaj.

Zainspirowany spacerem wzdłuż granicy zorganizowanym w ramach 33. Seminarium „Badacze na Granicy”, nasz badacz, Michal Korhel, opublikował komentarz w słowackim dzienniku Denník N.

Kryzys migracyjny z 2021 roku w dużej mierze zniknął z uwagi opinii publicznej, jednak nadal wpływa na życie lokalnych mieszkańców oraz osób próbujących przekroczyć granicę. Na podstawie swoich doświadczeń ze spaceru granicznego w Puszczy Białowieskiej Michal przygląda się przeżyciom zwykłych odwiedzających oraz migrantów, dla których ten sam krajobraz oznacza coś zupełnie innego.

Choć o migracji zazwyczaj mówi się w kontekście statystyk, bezpieczeństwa narodowego i polityki, Michal zwraca uwagę, że takie podejście sprawia, iż łatwo zapomnieć o prawdziwych ludziach, których ta sytuacja dotyczy. Ostatecznie jego artykuł zachęca czytelników, by przestali postrzegać migrantów wyłącznie jako grupę polityczną, a zaczęli dostrzegać w nich przede wszystkim ludzi.

W połowie czerwca mieliśmy przyjemność współorganizować 33. Seminarium grupy Badacze i Badaczki na Granicy, poświęcone badaniu praktyk granicznych (bordering) w różnorodnych kontekstach pograniczy. Szczególnie interesowało nas to, w jaki sposób granice państwowe kształtowane są we wzajemnych relacjach oraz jak powstają granice między różnymi społecznościami i grupami społecznymi. Aby wspólnie zastanowić się nad tymi zagadnieniami, spotkaliśmy się w Gruszkach – niewielkiej miejscowości na Podlasiu – gdzie dyskutowaliśmy nad referatami badaczek i badaczy z Polski i z zagranicy.

Pierwsza część spotkania poświęcona była planom badawczym oraz pracom będącym w toku. Wysłuchaliśmy i omówiliśmy fragmenty badań Natalii Judzińskiej z Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, która zajmuje się pograniczem polsko-białoruskim. Magdalena Bubík, z naszego zespołu, zaprezentowała część swojej rozprawy doktorskiej poświęconej praktykom we współczesnych wspólnotach religijnych funkcjonujących w dwóch regionach po przymusowych przesiedleniach. Jakub Bieniasz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przedstawił plany swoich badań terenowych na Podlasiu.

Następnie przenieśliśmy się na pogranicze polsko-ukraińsko-słowackie, analizowane zarówno z perspektywy współczesnej, jak i historycznej. Tomasz Kosiek z Uniwersytetu Rzeszowskiego opowiedział o swoim projekcie dokumentacyjnym prowadzonym wzdłuż rzeki Uż. Karolina Panz z Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk zabrała nas w przeszłość, przedstawiając wyzwania związane z odtwarzaniem historii przemytu na pograniczu. Na zakończenie tej części Michal Korhel z naszego zespołu zaprezentował swoje badania dotyczące lasów Hauerlandu, zastanawiając się, w jakim stopniu ich „nawiedzony” charakter może stanowić źródło do badania afektu.

Istotnym elementem seminarium był spacer po pograniczu, podczas którego członkowie i członkinie grupy Badacze i Badaczki na Granicy pokazali nam nie tylko współczesne praktyki graniczenia związane z infrastrukturą graniczną, lecz także ślady odległej i najnowszej przeszłości – zwłaszcza te związane z kryzysem humanitarnym na granicy polsko-białoruskiej. Uczestnicy mieli również okazję obejrzeć wystawę irackiego artysty Mustafy Fouada, przedstawiającą jego doświadczenia związane z przekroczeniem granicy.

Drugiego dnia spotkaliśmy się z Joanną Zielińską-Öktem ze Stowarzyszenia Contact Zone, aby porozmawiać o jej filmach poświęconych granicom w Bośni i Hercegowinie, ze szczególnym uwzględnieniem okresu po 1995 roku. Seminarium zakończyło wystąpienie Kariny Hoření z naszego zespołu, która zaprezentowała wyniki swoich badań etnograficznych prowadzonych wzdłuż dawnej niemieckiej linii kolejowej łączącej tereny znajdujące się dziś na pograniczu polsko-czeskim.

Pozostałą część dnia poświęciliśmy warsztatom prowadzonym przez nas z wykorzystaniem metody etnograficznych pocztówek. Rozmawialiśmy o tym, w jaki sposób stosujemy tę metodę oraz jak wpływa ona na naszą praktykę badawczą jako widmontologów. Następnie uczestnicy przygotowali własne pocztówki, które wspólnie omówiliśmy podczas dyskusji. Były to już drugie warsztaty tego typu, po wcześniejszych, mniejszych spotkaniach prowadzonych przez nas indywidualnie lub w parach.

Cieszymy się, że ostatni rok realizacji naszego projektu rozpoczął się właśnie w ten sposób – od dzielenia się dotychczasowymi osiągnięciami, udziału w inspirujących dyskusjach poszerzających nasze perspektywy oraz poznawania badań dotyczących różnych regionów po przymusowych przesiedleniach. Mamy nadzieję, że zaprezentowane przez nas metody znajdą zastosowanie także w pracy innych badaczek i badaczy.

15 czerwca Karolina została zaproszona do udziału w konferencji poświęconej upowszechnianiu wiedzy na temat historii oraz rozwoju po 1945 roku dawnych terenów niemieckich włączonych do Polski. Konferencja, zorganizowana przez „Tygodnik Powszechny”, jeden z najważniejszych polskich tygodników, odbyła się w polskim Sejmie – siedzibie parlamentu. Miejsce to podkreślało charakter wydarzenia jako debaty o przeszłości i teraźniejszości Polski, analizowanych z perspektywy regionalnej.

Karolina wzięła udział w pierwszym panelu wraz z Erykiem Krasuckim z Uniwersytetu Szczecińskiego. Dyskusja dotyczyła różnych ścieżek rozwoju tych obszarów, koncentrując się na indywidualnych doświadczeniach oraz na tym, w jaki sposób lokalne społeczności radziły sobie z narzuconą odgórnie propagandą, próbując jednocześnie osiedlić się i odnaleźć poczucie przynależności wśród pozostałości niemieckiej kultury materialnej. Karolina swoje wypowiedzi ilustrowała przykładami zaczerpniętymi również z badań prowadzonych w ramach naszego projektu.

Kolejne panele poświęcone były współczesnym badaniom socjologicznym dotyczącym tego, jak tereny te postrzegają zarówno ich mieszkańcy, jak i osoby spoza tych regionów. Poruszono również kwestię tego, w jakim stopniu praktyki artystyczne kształtują wyobrażenia o życiu na dawnych ziemiach niemieckich, a w jakim odzwierciedlają rzeczywiste doświadczenia mieszkańców.

Ożywiona debata trwała aż do późnego popołudnia, pokazując, że temat ten pozostaje niezwykle aktualny i angażujący. Z niecierpliwością czekamy na lipiec, kiedy opublikowane zostaną wyniki badań socjologicznych przeprowadzonych przez Instytut Zachodni w Poznaniu. Rezultaty te będą stanowić doskonały punkt odniesienia dla naszych własnych badań terenowych i jakościowych.

Nowy artykuł Michala Korhela pt. „Departing from Krickerhau and Arriving in Handlová: Childhood Memories of Migration among German Expellees and Slovak Settlers” został opublikowany w czasopiśmie Forum Historiae.

Handlová (niem. Krickerhau) była jednym z głównych ośrodków regionu Hauerland w środkowej Słowacji, zamieszkanego do końca II wojny światowej przede wszystkim przez ludność niemieckojęzyczną. W wyniku wydarzeń wojennych oraz powojennych przesiedleń ludności władze niemieckie, a następnie czechosłowackie, zmusiły słowackich Niemców do opuszczenia swoich domów. Po 1945 roku do Handlovej przybyli słowaccy osadnicy z sąsiednich regionów, a także z Węgier, Francji, Belgii, Rumunii i Rusi Podkarpackiej, aby zastąpić wysiedloną ludność niemiecką.

W oparciu o wywiady z zakresu historii mówionej artykuł analizuje doświadczenia dzieciństwa zarówno dawnych niemieckich mieszkańców Handlovej, jak i słowackich osadników, którzy zostali tam przesiedleni po II wojnie światowej. Dla obu grup – wysiedlonych Niemców oraz nowych słowackich mieszkańców – dzieciństwo zostało w znacznym stopniu ukształtowane przez (przymusową) migrację.

Podczas gdy Niemcy opuszczali swoje domy i wyjeżdżali do zniszczonych wojną Niemiec, pozostawiając za sobą większość swojego dobytku, słowaccy osadnicy często przybywali do miejsca postrzeganego przez nich jako ich „ojczyzna”, przynosząc ze sobą nie tylko rzeczy materialne, ale także określone oczekiwania i poczucie tożsamości.

Porównując wspomnienia z dzieciństwa obu grup, artykuł ukazuje, w jaki sposób przesiedlenia były przeżywane i zapamiętywane ponad podziałami etnicznymi i narodowymi. Autor przedstawia zarówno wspólne emocjonalne i zmysłowe aspekty doświadczenia migracji, jak i odmienne sposoby interpretowania straty oraz nowych początków.

Ostatecznie badanie przyczynia się do bardziej pogłębionego zrozumienia tego, jak pamięć, tożsamość i poczucie przynależności kształtowały się poprzez powojenne migracje w Europie Środkowej.

Link do pełnego tekstu można znaleźć tutaj.

Ukazał się nowy artykuł Karoliny Ćwiek-Rogalskiej pt. „Sympathy for the Unfamiliar Ghosts: Why did Polish Settlers Care for Tombs of Ancestors of Expelled Germans?”opublikowany w czasopiśmie Memory Studies Review.

Dotychczasowe badania zakładały, że po II wojnie światowej w Europie Środkowej, na terenach dotkniętych przymusowymi przesiedleniami, nowi – głównie słowiańscy – osadnicy zaniedbywali i niszczyli pozostawione przez wysiedlonych Niemców cmentarze. W artykule Karolina argumentuje jednak, że proces ten nie rozpoczął się bezpośrednio po wojnie ze względu na relacje, jakie osadnicy nawiązywali z wybranymi niemieckimi zmarłymi. Wyjaśnia, dlaczego troską obejmowano właśnie konkretne osoby zmarłe, koncentrując się na tym, jak opieka nad ich grobami tymczasowo ustanawiała szczególną formę widmowego pokrewieństwa. Analizuje w tym celu materiały etnograficzne, w tym wywiady zebrane na Pomorzu Środkowym, aby pokazać, w jaki sposób historie te były przekazywane po 1989 roku oraz jaki wpływ miały na nie warunki postsocjalistyczne.

Link do pełnego tekstu można znaleźć tutaj. Publikacja jest również dostępna w otwartym dostępie w repozytorium Zenodo: https://zenodo.org/records/20623766

W swoim najnowszym wpisie na blogu Karina Hoření relacjonuje Przebieg Marszu Pojednania – corocznego wydarzenia upamiętniającego powojenne przesiedlenia etnicznych Niemców z Brna. Tegoroczny marsz zbiegł się w czasie z kontrowersyjnym spotkaniem Stowarzyszenia Niemców Sudeckich w Czechach, co wywołało ponowną debatę. Karina analizuje sprzeczne narracje historyczne: jedną skoncentrowaną na pojednaniu i pamięci o wypędzonej ludności, oraz drugą, podkreślającą szerszy kontekst okupacji nazistowskiej i rolę niektórych Niemców sudeckich w rozpadzie Czechosłowacji.

Link do wpisu znajdą Państwo tutaj.

Serdecznie zapraszamy na 33. Seminarium grupy Badaczki i Badacze na Granicy – dwudniowe wydarzenie gromadzące badaczy i praktyków zajmujących się problematyką granic, pograniczy, pamięci, migracji, dziedzictwa oraz krajobrazów kulturowych. Tegoroczna edycja organizowana jest we współpracy z zespołem projektu Spectral Recycling.

W programie znajdą się referaty, dyskusje, spacer graniczny, otwarcie wystawy oraz warsztaty, które umożliwią uczestnikom poznanie różnorodnych perspektyw dotyczących historycznych i współczesnych regionów pogranicznych Europy Środkowo-Wschodniej.

*Osoby zainteresowane udziałem online prosimy o kontakt z Karoliną Ćwiek-Rogalską pod adresem: karolina.cwiek-rogalska@ispan.edu.pl

piątek, 12 czerwca 2026

10:00-10:45 Natalia Judzińska, IS PAN, BBnG: Przestrzenie tymczasowe. Wytwarzanie granicy polsko-białoruskiej

10:45 – 11:30 Magdalena Bubík, IS PAN: (Nie)dziedziczenie we wspólnotach religijnych na dawnych i obecnych pograniczach, studium przypadku Piły i Liberca

11:30 – 12:15 Jakub Bieniasz, UAM: Przeplatające się historie: spotkania między osobami migrującymi i mieszkańcami polsko-białoruskiego pogranicza – plan badań

12:15 – 12:45 Przerwa kawowa

12:45 – 13:45 Tomasz Kosiek, IH URz: “Był tylko jeden kamień nasz i drugi był polski i taka była granica”. O pamięci granicy w dolinie rzeki Uż

13:45 – 14:45 przerwa obiadowa

14:45 – 15:45 Karolina Panz, IS PAN: Przemytniczki, kurierki i meliniary – historia kobiet z pogranicza polsko-słowackiego

15:45 – 16:15 Przerwa kawowa

16:15-17:15 Michal Korhel, IS PAN: Haunted Forests: German Traces in the Cultural Landscape of the Former Hauerland Region in Slovakia

17:15-19:30 Borderwalk – spacer graniczny

Wydarzenie towarzyszące: 20:00 Wernisaż prac Mustafy Fouada w Dworku Rousseau

sobota, 13 czerwca 2026

10:30 – 11:30 Joanna Zielińska-Öktem, Stowarzyszenie Contact Zone: „Border(line) disorder”. Wielowarstwowa pamięć granicy – proces wytwarzania przestrzeni pogranicza w powojennej Bośni i Hercegowinie

11:30 – 12:00 przerwa kawowa

12:00 – 13:00 Karina Hoření, IS PAN: Rivers and Railways – Ethnography of Czech-German Borderlands

13:00 – 14:00 przerwa obiadowa

14:00-18:00 warsztat z zespołem SpectralRecycling: Working with Ethnographic Postcards (warsztat w języku angielskim)

Seminarium organizowane we współpracy z zespołem projektu „Recycling the German Ghosts. Resettlement Cultures in Poland, Czechia and Slovakia after 1945” (Spectral Recycling). Sfinansowane ze środków UE (ERC, Spectral Recycling, 101041946). Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej. Unia Europejska ani organ przyznający dotację nie ponoszą za nie odpowiedzialności.

---

Abstrakty:

Natalia Judzińska Przestrzenie tymczasowe. Wytwarzanie granicy polsko-białoruskiej

Podczas wystąpienia przedstawię historyczny zarys wytwarzania granicy polsko-białoruskiej. Przyglądać się będę poszczególnym procesom, które od września 1939 wpływały na ustanowienie granicy dokładnie w tym miejscu. Procesu wytwarzania tej przestrzeni (Lefebvre, 1991) nie postrzegam jednak jako zakończonego, o czym świadczą ciągłe przekształcenia (Judzińska, Hajdarowicz, 2026) krajobrazu granicznego (Brambilla, 2015; Brambilla & Jones, 2020; Krichker, 2021) między innymi poprzez jego uzbrojenie (De León, 2015) w zamyśle mające na celu zatrzymanie znieregularyzowanej (Hameršak, 2022) migracji, a w efekcie, prowadzące do licznych doświadczeń przemocy (WAM, 2024, 2025) i śmierci osób w drodze (BDMG, b.d.). Granica polsko-białoruska jest jedną z młodszych granic w dwudziestowiecznej historii Europy. Wytyczono ją, a właściwie wytyczano formalnie pod koniec II Wojny Światowej, w latach 1944-1952, kiedy to ostatecznie przybrała kształt znany ze współczesnych map politycznych. Jeden tylko wcześniejszy jej fragment – granica na rzece Bug – była w latach 1939-1941 wojenną linią demarkacyjną między Rzeszą niemiecką a Związkiem Radzieckim. W swojej prezentacji przyglądać się będę temu pierwszemu procesowi wytyczania i wyznaczania granicy, oraz temu, w jaki sposób pojawienie się jej w tym konkretnym miejscu organizowało rzeczywistość i codzienność osób znajdujących się w jej okolicy. Wystąpienie przedstawi jedynie fragment znacznie większych badań.

Magdalena Bubík (Nie)dziedziczenie we wspólnotach religijnych na dawnych i obecnych pograniczach, studium przypadku Piły i Liberca

Tekst stanowi część przygotowywanej przeze mnie rozprawy doktorskiej poświęconej protestanckim przedmiotom i obiektom sakralnym na terenach post-przesiedleniowych w Czechach i Polsce. Na podstawie dwóch studiów przypadku – Liberca i Piły – przeanalizuję proces przyswajania przez miejscowych

przedmiotów oraz budynków sakralnych pozostawionych przez wysiedloną ludność niemieckojęzyczną. Liberec leży na pohraničí, czyli na terenach historycznie zamieszkiwanych przez ludność niemieckojęzyczną, natomiast Piła – chociaż obecnie leży w głębi kraju – przez wieki była polsko-niemieckim pograniczem. W trakcie wystąpienia zastanowię się, na jakich warunkach proces przyswojenia jest w ogóle możliwy, oraz jakie różnice wynikają z odmiennego kontekstu państwowego. Przedstawię również przebieg tego procesu, a także spróbuję odpowiedzieć na pytanie, czy wpływa on wyłącznie na osoby dokonujące przyswojenia, czy też oddziałuje na same przyswajane obiekty, nadając im nowe znaczenia i funkcje.

Jakub Bieniasz Przeplatające się historie: spotkania między osobami migrującymi i mieszkańcami polsko-białoruskiego pogranicza – plan badań

Podczas wystąpienia chcę zaprezentować plan badań etnograficznych do pracy magisterskiej, które będę prowadził od lipca do września w miejscowościach przygranicznych w okolicach Białowieży, Narewki i Siemianówki. W moich badaniach chcę skupić się na spotkaniach między osobami migrującymi i mieszkańcami pogranicza. Mimo tego, że granica działa jako narzędzie do reprodukowania urasowionych podziałów, jednocześnie funkcjonowanie nieuregulowanego szlaku migracyjnego stwarza możliwości spotkań, do których prawdopodobnie nie doszłoby, gdyby mobilność urasowionych osób nie była strukturalnie ograniczana. Te nieplanowane spotkania stanowią dla mnie punkt wyjścia do zadania pytania w jaki sposób lokalne historie przeplatają się z historiami niesionymi przez osoby migrujące. Czy pamięć o bieżeństwie, Zagładzie, dyskryminacji białoruskiej mniejszości może podważyć dominujące dyskursy przedstawiające osoby migrujące jako zagrożenie? Jak pamięć o kolonialnych okupacjach i doświadczenie ich współczesnych form wpływa na postrzeganie pogranicza? Czy mimo braku wspólnej historii, doświadczeń i języka możliwe jest wzajemne zrozumienie? Jakie strukturalne uwarunkowania wpływają na przebieg spotkań przy granicy? Jaką rolę w spotkaniach odgrywają przekonania o rasie i płci?

Myślenie o spotkaniach osadza granicę w temporalności przeplatających się historii i zwraca uwagę na to, w jaki sposób reżim graniczny jest postrzegany przez grupy najbardziej wykluczone z procesów tworzenia dyskursów o sytuacji na granicy. Temporalność spotkania odróżnia się od dominującej w badaniach nad granicami temporalności kryzysu. Spotkanie pozwala na przedstawienie reżimu granicznego nie jako tymczasowego kryzysu wymagającego doraźnych rozwiązań, ale jako przejawu systemu opresji zakorzenionego w historii kolonializmu, kapitalizmu i nacjonalizmu. Moje badania mają na celu eksplorację pytania o to, jakie możliwości stawienia oporu reżimowi granicznemu wynikają z temporalności spotkania.

Tomasz Kosiek “Był tylko jeden kamień nasz i drugi był polski i taka była granica”. O pamięci granicy w dolinie rzeki Uż

W wystąpieniu analizuje pamięć przemian granic państwowych przebiegających głównym grzbietem Karpat w okolicy współczesnego trójstyku granic Polski, Słowacji i Ukrainy oraz ich wpływ na życie lokalnych społeczności. Na podstawie etnograficznych badań terenowych w dolinie rzeki Uż zarysuję, jak zmieniające się granice kształtowały codzienność i relacje społeczne wokół powstającej i zmieniającej się granicy. W wystąpieniu wskażę na sprawczość lokalnych społeczności w adaptacji do nowych warunków oraz znaczenie pamięci i doświadczeń pogranicza w refleksji nad dynamiką granic.

Karolina Panz Przemytniczki, kurierki i meliniary – historia kobiet z pogranicza polsko-słowackiego

W swoim wystąpieniu chcę opowiedzieć o kilku kobietach z pogranicza polsko-słowackiego przekraczających granice w latach 1918-1949 w wymiarze dosłownym ale i symbolicznym. Co łączy i co dzieli przemytniczki, kurierki i meliniary? Jak wyglądała ich rzeczywistość przed wojną? Jakie były ich losy w czasie okupacji i tuż po niej? W jaki sposób pisano o przemytniczkach w różnorakich źródłach i w jaki sposób one same opisywały swoją działalność. Prezentowane materiały są efektem badań prowadzonych w ramach mojego projektu NCN „Oblicza przemytu na pograniczu polsko-słowackim w latach 1918-1949”.

Michal Korhel Haunted Forests: German Traces in the Cultural Landscape of the Former Hauerland Region in Slovakia

This presentation examines the German traces that remain in the cultural landscape of the former Hauerland region, with a particular focus on the area around Handlová, a small town in central Slovakia. Drawing on ethnographic interviews, it explores how forests, landscape features, and local memories preserve the legacy of communities that largely disappeared after the Second World War. The presentation combines approaches from memory studies and hauntology to investigate how absent populations continue to shape the present through material remains, cultural practices, and remembered histories. By linking local legends, landscape transformation, and processes of remembrance, it argues that the former German presence persists as a form of “haunting” within both the landscape and collective memory.

Joanna Zielińska-Öktem „Border(line) disorder”. Wielowarstwowa pamięć granicy – proces wytwarzania przestrzeni pogranicza w powojennej Bośni i Hercegowinie

W projekcie „border(line) disorder” analizuję funkcjonowanie linii rozgraniczenia w Bośni i Hercegowinie (IEBL, Inter-Entity Boundary Line / Međuentitetska linija razgraničenja), ustanowionej na mocy porozumienia pokojowego z Dayton (1995), która dzieli Bośnię na Federację Bośni i Hercegowiny (zamieszkałą głównie przez Boszniaków i bośniackich Chorwatów) oraz Republikę Serbską (zdominowaną przez bośniackich Serbów). Linia ta przebiega również przez obszar Sarajewa, wyznaczając granicę pomiędzy Sarajewem a Wschodnim Sarajewem.

IEBL interesuje mnie nie tylko jako administracyjna granica terytorialna, lecz przede wszystkim jako przestrzeń pamięci i miejsce nieustannego negocjowania znaczeń. Linia rozgraniczenia funkcjonuje jako materialny i symboliczny ślad wojny, kształtując odmienne polityki pamięci, narracje tożsamościowe oraz codzienne doświadczenia mieszkańców po obu jej stronach. Jednocześnie ujawnia procesy wymazywania, reinterpretowania i instrumentalizacji przeszłości, które wpływają na współczesne relacje społeczne oraz sposoby zamieszkiwania miasta.

Projekt opiera się na badaniach archiwalnych, wywiadach oraz site-specific wideo dokumentujących kluczowe miejsca położone wzdłuż linii rozgraniczenia w Sarajewie i Wschodnim Sarajewie, m.in. Park Vraca, Zlatište czy tor bobslejowy z Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 1984 roku. Są to przestrzenie, które niegdyś pełniły funkcje integrujące, a dziś często pozostają opuszczone, marginalizowane lub poddawane procesom komercjalizacji i prywatyzacji. Zestawienie archiwalnych materiałów wideo ze współczesnymi nagraniami tworzy wizualny dialog między przeszłością a teraźniejszością, podczas gdy osobiste świadectwa pozwalają uchwycić napięcia pomiędzy pamięcią zbiorową a indywidualnym doświadczeniem granicy.

Odwołując się do koncepcji „miejsca jako asamblażu” (Kim Dovey), interpretuję wybrane lokalizacje jako wielowarstwowe przestrzenie współtworzone przez pamięć, ideologię, ekonomię oraz codzienne praktyki społeczne. Miejsca te służą jako soczewki, przez które można dostrzec trwałe skutki przemian politycznych, społecznych i gospodarczych w powojennej Bośni — wywłaszczenie ziemi przez zagraniczny kapitał, procesy prywatyzacyjne oraz ciągłą symboliczną walkę prowadzoną przez lokalne elity polityczne.

W proponowanym wystąpieniu chciałabym przedstawić IEBL jako szczególny przykład granicy funkcjonującej nie tylko jako geopolityczna linia podziału, lecz także jako przestrzeń „pomiędzy”, w której historia, tożsamość i pamięć pozostają w stanie ciągłej negocjacji.

Karina Hoření Rivers and Railways – Ethnography of Czech-German Borderlands

Through several ethnographic glimpses, this presentation focuses on the relationship to formerly German heritage in contemporary Czech borderlands. Situated at the intersection of the Czech, German, and Polish borders, the region of Frýdlantský výběžek, or “the outcrop of Frýdlant,” exemplifies both Czech stereotypes regarding marginalized borderlands and the imagination of Europe. The ethnographic research

focuses on the past and relationships to the past, i.e., the displacement of Czechoslovak Germans, their dispossession, and subsequent resettlement, while also addressing current challenges in Czech society such as deindustrialization and increasing disparities between central and peripheral regions. To illustrate these phenomena and provide an atlas of spaces reflecting the research findings, both the methodology and the presentation utilize environmental landmarks as analytical frameworks: river, railway, and mine.

Karolina Ćwiek-Rogalska, Karina Hoření, Michal Korhel, Magdalena Bubík Working with Ethnographic Postcards

How can photographs serve as both a medium for sharing personal ethnological experiences and a tool for uncovering the lingering presence of history in post-displacement landscapes? In this collaborative analytical workshop, participants will explore not only Polish-Belarusian borderland but also the concept of ethnological postcards and their usefulness in individual and collective practices. The workshop is based on our team’s practice of sharing weekly ethnological “postcards”—photos with commentary—from the haunted regions and the legacies of forced displacements in post-1945 Central Europe, using the method by Dányi, Suchmann, and Watts (2021) to foster communication and cohesion. In the proposed workshop, scholars will produce and analyze collected “postcards”–bringing their own experiences and knowledge to discuss concepts of haunted landscapes, how history can remain visible even after many years, and how ethnologists can share or shape these concepts visually.

---

kontakt: badaczenagranicy@gmail.com

W przypadku chęci uczestnictwa online, należy skontaktować się mailowo z prof. Ćwiek-Rogalską: karolina.cwiek-rogalska@ispan.edu.pl