Aktualności

Serdecznie zapraszamy na 33. Seminarium grupy Badaczki i Badacze na Granicy – dwudniowe wydarzenie gromadzące badaczy i praktyków zajmujących się problematyką granic, pograniczy, pamięci, migracji, dziedzictwa oraz krajobrazów kulturowych. Tegoroczna edycja organizowana jest we współpracy z zespołem projektu Spectral Recycling.

W programie znajdą się referaty, dyskusje, spacer graniczny, otwarcie wystawy oraz warsztaty, które umożliwią uczestnikom poznanie różnorodnych perspektyw dotyczących historycznych i współczesnych regionów pogranicznych Europy Środkowo-Wschodniej.

*Osoby zainteresowane udziałem online prosimy o kontakt z Karoliną Ćwiek-Rogalską pod adresem: karolina.cwiek-rogalska@ispan.edu.pl

piątek, 12 czerwca 2026

10:00-10:45 Natalia Judzińska, IS PAN, BBnG: Przestrzenie tymczasowe. Wytwarzanie granicy polsko-białoruskiej

10:45 – 11:30 Magdalena Bubík, IS PAN: (Nie)dziedziczenie we wspólnotach religijnych na dawnych i obecnych pograniczach, studium przypadku Piły i Liberca

11:30 – 12:15 Jakub Bieniasz, UAM: Przeplatające się historie: spotkania między osobami migrującymi i mieszkańcami polsko-białoruskiego pogranicza – plan badań

12:15 – 12:45 Przerwa kawowa

12:45 – 13:45 Tomasz Kosiek, IH URz: “Był tylko jeden kamień nasz i drugi był polski i taka była granica”. O pamięci granicy w dolinie rzeki Uż

13:45 – 14:45 przerwa obiadowa

14:45 – 15:45 Karolina Panz, IS PAN: Przemytniczki, kurierki i meliniary – historia kobiet z pogranicza polsko-słowackiego

15:45 – 16:15 Przerwa kawowa

16:15-17:15 Michal Korhel, IS PAN: Haunted Forests: German Traces in the Cultural Landscape of the Former Hauerland Region in Slovakia

17:15-19:30 Borderwalk – spacer graniczny

Wydarzenie towarzyszące: 20:00 Wernisaż prac Mustafy Fouada w Dworku Rousseau

sobota, 13 czerwca 2026

10:30 – 11:30 Joanna Zielińska-Öktem, Stowarzyszenie Contact Zone: „Border(line) disorder”. Wielowarstwowa pamięć granicy – proces wytwarzania przestrzeni pogranicza w powojennej Bośni i Hercegowinie

11:30 – 12:00 przerwa kawowa

12:00 – 13:00 Karina Hoření, IS PAN: Rivers and Railways – Ethnography of Czech-German Borderlands

13:00 – 14:00 przerwa obiadowa

14:00-18:00 warsztat z zespołem SpectralRecycling: Working with Ethnographic Postcards (warsztat w języku angielskim)

Seminarium organizowane we współpracy z zespołem projektu „Recycling the German Ghosts. Resettlement Cultures in Poland, Czechia and Slovakia after 1945” (Spectral Recycling). Sfinansowane ze środków UE (ERC, Spectral Recycling, 101041946). Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej. Unia Europejska ani organ przyznający dotację nie ponoszą za nie odpowiedzialności.

---

Abstrakty:

Natalia Judzińska Przestrzenie tymczasowe. Wytwarzanie granicy polsko-białoruskiej

Podczas wystąpienia przedstawię historyczny zarys wytwarzania granicy polsko-białoruskiej. Przyglądać się będę poszczególnym procesom, które od września 1939 wpływały na ustanowienie granicy dokładnie w tym miejscu. Procesu wytwarzania tej przestrzeni (Lefebvre, 1991) nie postrzegam jednak jako zakończonego, o czym świadczą ciągłe przekształcenia (Judzińska, Hajdarowicz, 2026) krajobrazu granicznego (Brambilla, 2015; Brambilla & Jones, 2020; Krichker, 2021) między innymi poprzez jego uzbrojenie (De León, 2015) w zamyśle mające na celu zatrzymanie znieregularyzowanej (Hameršak, 2022) migracji, a w efekcie, prowadzące do licznych doświadczeń przemocy (WAM, 2024, 2025) i śmierci osób w drodze (BDMG, b.d.). Granica polsko-białoruska jest jedną z młodszych granic w dwudziestowiecznej historii Europy. Wytyczono ją, a właściwie wytyczano formalnie pod koniec II Wojny Światowej, w latach 1944-1952, kiedy to ostatecznie przybrała kształt znany ze współczesnych map politycznych. Jeden tylko wcześniejszy jej fragment – granica na rzece Bug – była w latach 1939-1941 wojenną linią demarkacyjną między Rzeszą niemiecką a Związkiem Radzieckim. W swojej prezentacji przyglądać się będę temu pierwszemu procesowi wytyczania i wyznaczania granicy, oraz temu, w jaki sposób pojawienie się jej w tym konkretnym miejscu organizowało rzeczywistość i codzienność osób znajdujących się w jej okolicy. Wystąpienie przedstawi jedynie fragment znacznie większych badań.

Magdalena Bubík (Nie)dziedziczenie we wspólnotach religijnych na dawnych i obecnych pograniczach, studium przypadku Piły i Liberca

Tekst stanowi część przygotowywanej przeze mnie rozprawy doktorskiej poświęconej protestanckim przedmiotom i obiektom sakralnym na terenach post-przesiedleniowych w Czechach i Polsce. Na podstawie dwóch studiów przypadku – Liberca i Piły – przeanalizuję proces przyswajania przez miejscowych

przedmiotów oraz budynków sakralnych pozostawionych przez wysiedloną ludność niemieckojęzyczną. Liberec leży na pohraničí, czyli na terenach historycznie zamieszkiwanych przez ludność niemieckojęzyczną, natomiast Piła – chociaż obecnie leży w głębi kraju – przez wieki była polsko-niemieckim pograniczem. W trakcie wystąpienia zastanowię się, na jakich warunkach proces przyswojenia jest w ogóle możliwy, oraz jakie różnice wynikają z odmiennego kontekstu państwowego. Przedstawię również przebieg tego procesu, a także spróbuję odpowiedzieć na pytanie, czy wpływa on wyłącznie na osoby dokonujące przyswojenia, czy też oddziałuje na same przyswajane obiekty, nadając im nowe znaczenia i funkcje.

Jakub Bieniasz Przeplatające się historie: spotkania między osobami migrującymi i mieszkańcami polsko-białoruskiego pogranicza – plan badań

Podczas wystąpienia chcę zaprezentować plan badań etnograficznych do pracy magisterskiej, które będę prowadził od lipca do września w miejscowościach przygranicznych w okolicach Białowieży, Narewki i Siemianówki. W moich badaniach chcę skupić się na spotkaniach między osobami migrującymi i mieszkańcami pogranicza. Mimo tego, że granica działa jako narzędzie do reprodukowania urasowionych podziałów, jednocześnie funkcjonowanie nieuregulowanego szlaku migracyjnego stwarza możliwości spotkań, do których prawdopodobnie nie doszłoby, gdyby mobilność urasowionych osób nie była strukturalnie ograniczana. Te nieplanowane spotkania stanowią dla mnie punkt wyjścia do zadania pytania w jaki sposób lokalne historie przeplatają się z historiami niesionymi przez osoby migrujące. Czy pamięć o bieżeństwie, Zagładzie, dyskryminacji białoruskiej mniejszości może podważyć dominujące dyskursy przedstawiające osoby migrujące jako zagrożenie? Jak pamięć o kolonialnych okupacjach i doświadczenie ich współczesnych form wpływa na postrzeganie pogranicza? Czy mimo braku wspólnej historii, doświadczeń i języka możliwe jest wzajemne zrozumienie? Jakie strukturalne uwarunkowania wpływają na przebieg spotkań przy granicy? Jaką rolę w spotkaniach odgrywają przekonania o rasie i płci?

Myślenie o spotkaniach osadza granicę w temporalności przeplatających się historii i zwraca uwagę na to, w jaki sposób reżim graniczny jest postrzegany przez grupy najbardziej wykluczone z procesów tworzenia dyskursów o sytuacji na granicy. Temporalność spotkania odróżnia się od dominującej w badaniach nad granicami temporalności kryzysu. Spotkanie pozwala na przedstawienie reżimu granicznego nie jako tymczasowego kryzysu wymagającego doraźnych rozwiązań, ale jako przejawu systemu opresji zakorzenionego w historii kolonializmu, kapitalizmu i nacjonalizmu. Moje badania mają na celu eksplorację pytania o to, jakie możliwości stawienia oporu reżimowi granicznemu wynikają z temporalności spotkania.

Tomasz Kosiek “Był tylko jeden kamień nasz i drugi był polski i taka była granica”. O pamięci granicy w dolinie rzeki Uż

W wystąpieniu analizuje pamięć przemian granic państwowych przebiegających głównym grzbietem Karpat w okolicy współczesnego trójstyku granic Polski, Słowacji i Ukrainy oraz ich wpływ na życie lokalnych społeczności. Na podstawie etnograficznych badań terenowych w dolinie rzeki Uż zarysuję, jak zmieniające się granice kształtowały codzienność i relacje społeczne wokół powstającej i zmieniającej się granicy. W wystąpieniu wskażę na sprawczość lokalnych społeczności w adaptacji do nowych warunków oraz znaczenie pamięci i doświadczeń pogranicza w refleksji nad dynamiką granic.

Karolina Panz Przemytniczki, kurierki i meliniary – historia kobiet z pogranicza polsko-słowackiego

W swoim wystąpieniu chcę opowiedzieć o kilku kobietach z pogranicza polsko-słowackiego przekraczających granice w latach 1918-1949 w wymiarze dosłownym ale i symbolicznym. Co łączy i co dzieli przemytniczki, kurierki i meliniary? Jak wyglądała ich rzeczywistość przed wojną? Jakie były ich losy w czasie okupacji i tuż po niej? W jaki sposób pisano o przemytniczkach w różnorakich źródłach i w jaki sposób one same opisywały swoją działalność. Prezentowane materiały są efektem badań prowadzonych w ramach mojego projektu NCN „Oblicza przemytu na pograniczu polsko-słowackim w latach 1918-1949”.

Michal Korhel Haunted Forests: German Traces in the Cultural Landscape of the Former Hauerland Region in Slovakia

This presentation examines the German traces that remain in the cultural landscape of the former Hauerland region, with a particular focus on the area around Handlová, a small town in central Slovakia. Drawing on ethnographic interviews, it explores how forests, landscape features, and local memories preserve the legacy of communities that largely disappeared after the Second World War. The presentation combines approaches from memory studies and hauntology to investigate how absent populations continue to shape the present through material remains, cultural practices, and remembered histories. By linking local legends, landscape transformation, and processes of remembrance, it argues that the former German presence persists as a form of “haunting” within both the landscape and collective memory.

Joanna Zielińska-Öktem „Border(line) disorder”. Wielowarstwowa pamięć granicy – proces wytwarzania przestrzeni pogranicza w powojennej Bośni i Hercegowinie

W projekcie „border(line) disorder” analizuję funkcjonowanie linii rozgraniczenia w Bośni i Hercegowinie (IEBL, Inter-Entity Boundary Line / Međuentitetska linija razgraničenja), ustanowionej na mocy porozumienia pokojowego z Dayton (1995), która dzieli Bośnię na Federację Bośni i Hercegowiny (zamieszkałą głównie przez Boszniaków i bośniackich Chorwatów) oraz Republikę Serbską (zdominowaną przez bośniackich Serbów). Linia ta przebiega również przez obszar Sarajewa, wyznaczając granicę pomiędzy Sarajewem a Wschodnim Sarajewem.

IEBL interesuje mnie nie tylko jako administracyjna granica terytorialna, lecz przede wszystkim jako przestrzeń pamięci i miejsce nieustannego negocjowania znaczeń. Linia rozgraniczenia funkcjonuje jako materialny i symboliczny ślad wojny, kształtując odmienne polityki pamięci, narracje tożsamościowe oraz codzienne doświadczenia mieszkańców po obu jej stronach. Jednocześnie ujawnia procesy wymazywania, reinterpretowania i instrumentalizacji przeszłości, które wpływają na współczesne relacje społeczne oraz sposoby zamieszkiwania miasta.

Projekt opiera się na badaniach archiwalnych, wywiadach oraz site-specific wideo dokumentujących kluczowe miejsca położone wzdłuż linii rozgraniczenia w Sarajewie i Wschodnim Sarajewie, m.in. Park Vraca, Zlatište czy tor bobslejowy z Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 1984 roku. Są to przestrzenie, które niegdyś pełniły funkcje integrujące, a dziś często pozostają opuszczone, marginalizowane lub poddawane procesom komercjalizacji i prywatyzacji. Zestawienie archiwalnych materiałów wideo ze współczesnymi nagraniami tworzy wizualny dialog między przeszłością a teraźniejszością, podczas gdy osobiste świadectwa pozwalają uchwycić napięcia pomiędzy pamięcią zbiorową a indywidualnym doświadczeniem granicy.

Odwołując się do koncepcji „miejsca jako asamblażu” (Kim Dovey), interpretuję wybrane lokalizacje jako wielowarstwowe przestrzenie współtworzone przez pamięć, ideologię, ekonomię oraz codzienne praktyki społeczne. Miejsca te służą jako soczewki, przez które można dostrzec trwałe skutki przemian politycznych, społecznych i gospodarczych w powojennej Bośni — wywłaszczenie ziemi przez zagraniczny kapitał, procesy prywatyzacyjne oraz ciągłą symboliczną walkę prowadzoną przez lokalne elity polityczne.

W proponowanym wystąpieniu chciałabym przedstawić IEBL jako szczególny przykład granicy funkcjonującej nie tylko jako geopolityczna linia podziału, lecz także jako przestrzeń „pomiędzy”, w której historia, tożsamość i pamięć pozostają w stanie ciągłej negocjacji.

Karina Hoření Rivers and Railways – Ethnography of Czech-German Borderlands

Through several ethnographic glimpses, this presentation focuses on the relationship to formerly German heritage in contemporary Czech borderlands. Situated at the intersection of the Czech, German, and Polish borders, the region of Frýdlantský výběžek, or “the outcrop of Frýdlant,” exemplifies both Czech stereotypes regarding marginalized borderlands and the imagination of Europe. The ethnographic research

focuses on the past and relationships to the past, i.e., the displacement of Czechoslovak Germans, their dispossession, and subsequent resettlement, while also addressing current challenges in Czech society such as deindustrialization and increasing disparities between central and peripheral regions. To illustrate these phenomena and provide an atlas of spaces reflecting the research findings, both the methodology and the presentation utilize environmental landmarks as analytical frameworks: river, railway, and mine.

Karolina Ćwiek-Rogalska, Karina Hoření, Michal Korhel, Magdalena Bubík Working with Ethnographic Postcards

How can photographs serve as both a medium for sharing personal ethnological experiences and a tool for uncovering the lingering presence of history in post-displacement landscapes? In this collaborative analytical workshop, participants will explore not only Polish-Belarusian borderland but also the concept of ethnological postcards and their usefulness in individual and collective practices. The workshop is based on our team’s practice of sharing weekly ethnological “postcards”—photos with commentary—from the haunted regions and the legacies of forced displacements in post-1945 Central Europe, using the method by Dányi, Suchmann, and Watts (2021) to foster communication and cohesion. In the proposed workshop, scholars will produce and analyze collected “postcards”–bringing their own experiences and knowledge to discuss concepts of haunted landscapes, how history can remain visible even after many years, and how ethnologists can share or shape these concepts visually.

---

kontakt: badaczenagranicy@gmail.com

W przypadku chęci uczestnictwa online, należy skontaktować się mailowo z prof. Ćwiek-Rogalską: karolina.cwiek-rogalska@ispan.edu.pl

Niedawno Karolina została zaproszona do udziału w dyskusji poświęconej nowej publikacji Małgorzaty Łukianow, socjolożki z Uniwersytetu Warszawskiego i badaczki zajmującej się społecznościami na polskich Ziemiach Odzyskanych. Podczas spotkania, które odbyło się przy ulicy Karowej, w siedzibie Wydziału Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, obie badaczki zastanawiały się nad tym, jak opowiadać historie nowych osadników i współczesnych mieszkańców tych terenów, nie utrwalając jednocześnie popularnych narracji o ich rzekomej obcości i niezrozumiałości. Wśród wielu inspirujących pytań zadanych przez prowadzącą spotkanie Agnieszkę Nowakowską znalazły się również kwestie dotyczące różnic między socjologią a etnografią.

Książka Małgorzaty ukazała się w tym roku nakładem wydawnictwa Routledge. Więcej informacji na jej temat można znaleźć tutaj.

W połowie maja członkini naszego zespołu, Karina Hoření, zaprezentowała swoje badania podczas konferencji After Industry: Cities and Regions in Transformation w Pradze. Wydarzenie zostało zorganizowane przez Instytut Historii Współczesnej, Instytut Filozofii Czeskiej Akademii Nauk oraz Leibniz Institute for Research on Society and Space. Badaczki i badacze z różnych dziedzin przedstawili studia przypadków dotyczące transformacji przemysłowej w takich miejscach jak Łużyce i dawne regiony górnictwa węglowego na Śląsku, zakład fermentacji tytoniu w Albanii czy ośrodki produkcji chemicznej we wschodnich Niemczech po okresie socjalizmu.

Referat Kariny, „Ghosts of Marx: Deindustrialization and Reindustrialization in Northern Czechia”, łączył jej badania nad pamięcią niemieckich przemysłowców w Libercu z obecną rolą regionu w globalnym przemyśle motoryzacyjnym. Konferencja była cenną okazją do zaprezentowania naszej pracy w nowym kontekście oraz do spotkania innych pasjonatek i pasjonatów dawnych przędzalni bawełny.

Z przyjemnością zapraszamy na 33. seminarium grupy Badaczki i Badacze na Granicy. Tegoroczna edycja organizowana jest we współpracy z zespołem projektu Spectral Recycling i poświęcona tematyce pamięci granic oraz procesów ich tworzenia. Podczas gdy wcześniejsze spotkania często koncentrowały się na granicy polsko-białoruskiej, celem tej sesji jest poszerzenie perspektywy geograficznej. Zapraszamy badaczki i badaczy reprezentujących takie dyscypliny jak antropologia, historia, socjologia, border studies, studia nad krajobrazem, materialnością i performatywnością. Poszukujemy wystąpień analizujących, w jaki sposób granice państwowe lub regionalne wpływają na codzienne życie społeczności lokalnych i narodowych.

Data: 12-13 czerwca 2026

Forma: hybrydowa (online oraz stacjonarnie w Gruszkach koło Narewki, Podlasie)

Języki: polski i angielski

Termin nadsyłania zgłoszeń: 24 maja 2026

Program seminarium zostanie ogłoszony do 27 maja.

Organizacja: Dla osób prezentujących dostępny jest bezpłatny nocleg na miejscu po wcześniejszym uzgodnieniu. Seminarium ma charakter wspólnotowy, dlatego wspólnie dbamy o jakość dyskusji oraz o współdzieloną przestrzeń – w tym przygotowujemy bezmięsne posiłki i troszczymy się o miejsce spotkania.

Rejestracja: Zarejestruj się tutaj.

Karolina Ćwiek-Rogalska była bohaterką 4. odcinka jubileuszowej serii #pokolenieNCN przygotowanej z okazji 15-lecia Narodowego Centrum Nauki. Cykl tworzy 15 krótkich rozmów z badaczkami i badaczami reprezentującymi „pokolenie NCN”, prowadzonych przez Annę Korzekwa-Józefowicz.

Karolina opowiada o swoich badaniach nad kulturami osadniczymi powstałymi po 1945 roku na terenach postprzesiedleniowych w Polsce i dawnej Czechosłowacji. W rozmowie mówi także o materialnych śladach przeszłości, pamięci miejsc oraz o tym, jak kolejne pokolenia budują relacje z odziedziczoną przestrzenią.

Karolina wspomina również o realizowanym projekcie ERC StG, podkreślając znaczenie krajowych grantów, które pozwalają zdobywać doświadczenie potrzebne do ubiegania się o finansowanie projektów europejskich. Mówi także o roli grantów NCN w rozwoju samodzielnej kariery naukowej. A dodatkowo – widzowie mogą dowiedzieć się, kim zostałaby nasza kierowniczka, gdyby nie zajmowała się tym, co robi teraz.

Link do rozmowy mogą Państwo znaleźć tutaj.

Czy Sudety to tylko zbiór porozrywanych, melancholijnych historii? Zainspirowana wystawą komiksu Sudetenlove w bibliotece w Ołomuńcu, Magdalena Bubík stawia to pytanie i proponuje świeże spojrzenie. W swoim eseju pokazuje, że opowieści o tym regionie nie znikają bez śladu – trwają w pamięci zaklętej w przedmiotach i architekturze. To tekst, który zachęca do odkrywania ciągłości tam, gdzie zwykle widzi się tylko fragmenty.

Link do wpisu blogowego znajdą Państwo tutaj.

12 kwietnia w Muzeum Ziemi Wałeckiej odbyło się wydarzenie Ile w nas z Centralaków?, które zwróciło uwagę na stosunkowo pomijany wymiar powojennej historii regionu – doświadczenia osadników z Polski centralnej, tzw. „centralaków”. Ponieważ nasza kierowniczka projektu, Karolina Ćwiek-Rogalska, brała udział w tworzeniu nowej wystawy stałej muzeum, poprowadziła po niej oprowadzanie, koncentrując się na trajektoriach życiowych „centralaków”, wykorzystując przykłady ze swoich badań terenowych oraz kwerend archiwalnych.

Ze względu na to, że wystawa rozpoczyna się wspólnym wprowadzeniem – wyjaśniającym propagandę towarzyszącą wysiedleniom i przesiedleniom oraz tworzeniu polskiej administracji na tzw. „Ziemiach Odzyskanych” – a następnie podzielona jest według różnych grup osadników, Karolina zdecydowała się podążać za tą strukturą, aby podkreślić specyfikę osadnictwa osób z Polski centralnej. Następnie rozwinęła część wystawy poświęconą tej grupie, wyjaśniając, co rozumiano pod pojęciem „Centrala” oraz skąd faktycznie pochodzili ci ludzie.

Cieszymy się, że współpraca z Muzeum jest kontynuowana oraz że część wyników badań – choć nie była bezpośrednio związana z naszymi projektami – znalazła swoje odzwierciedlenie w ekspozycji muzealnej.

Kilka dni temu nasz badacz, Michal Korhel, opublikował komentarz w słowackiej gazecie Denník N zatytułowany „Słowacja też ma swoje Sudety”. W artykule Michal wyjaśnia, że choć Słowacja nie miała „Sudetów” w takim samym sensie historycznym jak Czechy, istnieją regiony, które można z nimi porównać w sposób metaforyczny.

W Czechach Sudety to nie tylko obszar geograficzny, lecz także symbol historycznej traumy związanej z niemiecką mniejszością, II wojną światową oraz powojennymi wysiedleniami ludności. Dziś termin ten bywa również używany w odniesieniu do regionów peryferyjnych i mniej rozwiniętych gospodarczo.

Na Słowacji także istniała znacząca mniejszość niemiecka, jednak w porównaniu z ludnością niemiecką w Czechach była ona mniej jednolita pod względem politycznym i terytorialnym. Mimo to po 1945 roku również tutaj doszło do wysiedleń i przerwania ciągłości historycznej, choć temat ten był znacznie rzadziej podejmowany w słowackim społeczeństwie.

Michal zwraca także uwagę, że niektóre regiony Słowacji, takie jak Gemer i Novohrad, wykazują podobne cechy peryferyjności – takie jak spadek gospodarczy, odpływ ludności oraz oddalenie od centrów decyzyjnych. Jednocześnie krytykuje uproszczone stereotypy przedstawiające te obszary jako pozbawione tożsamości i podkreśla, że rozwijają się tam nowe formy życia lokalnego oraz więzi z miejscem.

Określenie „słowackie Sudety” jest więc używane jako metafora, która ma zwrócić uwagę na zaniedbaną pamięć historyczną, nierówności regionalne oraz sposób, w jaki centrum postrzega peryferie.

Podczas naszego regularnego seminarium zespołowego w marcu obejrzeliśmy i omówiliśmy film Złoto z 1961 roku w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa. Wybraliśmy ten film, ponieważ porusza wiele tematów zbieżnych z naszymi zainteresowaniami badawczymi. Fabuła śledzi losy młodego mężczyzny, granego przez Władysława Kowalskiego, który poszukuje szczęścia i schronienia w powojennej Bogatyni. Położona w południowo-zachodnim krańcu Polski, przy granicy z Niemcami i Czechami, Bogatynia jest ukształtowana przez wysiedlenie Niemców oraz historię górnictwa węgla.

W związku z tym film stanowi portret rodzącego się społeczeństwa powojennego oraz socjalistycznej industrializacji. Choć Złoto nie należy do najbardziej cenionych dzieł Hasa, uznaliśmy je za wartościowe do analizy z perspektywy hauntologicznej. Film wielokrotnie podkreśla, że wszystkie postaci są nowoprzybyłymi w miejscu pełnym wyraźnych śladów niemieckiej materialności, jednak przyczyny tej „nowości” pozostają niewyjaśnione. Główny bohater, wraz z innymi postaciami, poszukuje złota i skarbów, które symbolizują zarówno aspiracje materialne, jak i tęsknotę za nowym życiem, o jakim marzono w powojennej Polsce.

Kadr z filmu Złoto. Krajobraz odkrywkowej kopalni węgla stanowi silny element wizualny filmu.

Kadr z filmu Złoto. Film został nakręcony w Bogatyni, gdzie na początku lat 60. XX wieku wciąż widoczne były ślady niemieckiej przeszłości.

Pod koniec marca w siedzibie Ambasady Republiki Słowackiej w Berlinie odbył się wieczór tematyczny poświęcony projektowi Europejskiej Stolicy Kultury Trenčín 2026. Wydarzenie, zorganizowane przez Instytut Słowacki w Berlinie we współpracy z Deutsches Kulturforum östliches Europa, zaoferowało różnorodny program skupiony na historii, pamięci kulturowej oraz współczesnych interpretacjach miasta i jego regionu.

Program wieczoru został podzielony na kilka bloków tematycznych. Szczególną uwagę poświęcono dziedzictwu żydowskiemu – historię synagogi w Trenčínie przedstawiono w szerszym kontekście dziejów społeczności żydowskiej na Słowacji. Silny wymiar osobisty wniosła Eva Umlauf, która podzieliła się wspomnieniami z dzieciństwa spędzonego w Trenčínie oraz doświadczeniem osoby ocalałej z Holokaustu. Część literacka dotyczyła współczesnych utworów związanych z miastem, a oprawa muzyczna wzbogaciła atmosferę wydarzenia i podkreśliła jego wielokulturowy charakter.

Część historyczna wieczoru koncentrowała się następnie na słowacko-niemieckim dziedzictwie kulturowym w regionie. W tym kontekście nasz badacz, Michal Korhel, przedstawił zagadnienie niemieckiego osadnictwa w tzw. regionie Hauerland, wykorzystując miasto Handlová i jego okolice jako studium przypadku. Prezentacja opierała się na jego badaniach terenowych i ukazywała ślady niemieckiego dziedzictwa w regionie, a także współczesne formy jego upamiętniania i reinterpretacji. W swoim wystąpieniu Michal podkreślił ambiwalentny charakter tego dziedzictwa, które oscyluje między historyczną ciągłością a nieciągłością ukształtowaną przez powojenne przemiany. Na zakończenie zaznaczył, że niemieckiego dziedzictwa nie należy postrzegać wyłącznie jako zamkniętego rozdziału przeszłości, lecz jako dynamiczny element teraźniejszości.

Po prezentacji Michal wziął udział w dyskusji z Brunhilde Reitmeier-Zwick, federalną przewodniczącą Związku Niemców Karpackich w Niemczech. Wspólnie poruszyli szersze kwestie związane z ochroną dziedzictwa kulturowego, tożsamością oraz międzypokoleniowym przekazywaniem pamięci w kontekście społeczności Niemców karpackich. Dyskusja podkreśliła znaczenie dialogu między badaniami historycznymi a perspektywą osób, które aktywnie podtrzymują tę tradycję.