Aktualności

W połowie października odbyły się uroczystości upamiętniające 80. rocznicę powstania zboru Ewangelickiego Kościoła Czeskobraterskiego (Českobratrská církev evangelická) w Libercu. W ramach obchodów Magdalena wygłosiła wykład zatytułowany Protestanci na Liberecku – mezi státem, hranicemi a vyznáním („Protestanci w regionie libereckim – między państwem, granicami a wyznaniem”).

W wydarzeniu uczestniczyli członkowie zboru, duchowni, zaproszeni goście oraz członkowie rodzin byłych pastorów. Magdalena przedstawiła historię protestantyzmu w regionie libereckim od XIX wieku do czasów współczesnych, ukazując przemiany lokalnych wspólnot protestanckich w kontekście zmian politycznych, społecznych i religijnych. Wykład rozpoczął się od omówienia początków zborów protestanckich w Jabloncu nad Nysą, Libercu i Frýdlancie, a także historii budowy tamtejszych kościołów. Następnie Magdalena przybliżyła przemiany związane z powstaniem Czechosłowacji oraz zakończeniem II wojny światowej. Szczególną uwagę poświęciła wpływowi polityki państwa, relacjom międzywyznaniowym oraz zmieniającym się granicom na funkcjonowanie i rozwój lokalnych wspólnot protestanckich.

Wykład stanowił okazję do poznania historii protestantyzmu w regionie z perspektywy badań Magdaleny nad dziedzictwem religijnym oraz przemianami wspólnot wyznaniowych na obszarach dotkniętych powojennymi wysiedleniami. Był również okazją do spotkania osób, dla których historia zboru pozostaje ważną częścią pamięci rodzinnej i lokalnej.

Jakie paradygmaty kształtują nasze myślenie o polskich regionach postprzesiedleńczych? Czy znaczenie określenia „poniemiecki” zmieniło się w ciągu ostatnich 80 lat, w miarę jak regiony te stawały się częścią Polski, a kolejne pokolenia osadników nadawały im nowe znaczenia? Aby przyjrzeć się tym pytaniom, spotkaliśmy się wieczorem 21 września 2026 roku w gościnnej przestrzeni Pracowni Etnograficznej przy ulicy Wareckiej w Warszawie.

Dyskusję moderowała antropolożka Helena Patzer, która prowadzi obecnie badania w regionie Krajny, położonym między polskimi „Ziemiami Odzyskanymi” a „Ziemiami Dawnego Pogranicza”. W debacie uczestniczyły trzy badaczki reprezentujące socjologię, historię i antropologię. Małgorzata Łukianow, socjolożka i autorka niedawno opublikowanej książki „Memory in Postmigration Communities: Fields of Memory”, podzieliła się refleksjami wynikającymi z badań prowadzonych na Powiślu i Łużycach. Małgorzata Bukiel, współautorka niedawnego raportu z badań socjologicznych „Ziem Odzyskanych już nie ma. Badania ogólnopolskie 2025”, przedstawiła wnioski z ww., a także spostrzeżenia płynące z jej badań na Ziemi Lubuskiej. Trzecią uczestniczką była nasza badaczka, Karolina Ćwiek-Rogalska.

Małgorzata Łukianow rozpoczęła dyskusję od wyjaśnienia, że tytuł debaty – „Koniec poniemieckości” – nie miał na celu podważenia dotychczasowych badań. Stanowił raczej punkt wyjścia do postawienia pytań o to, czego wciąż nie rozumiemy w pełni i którym pojęciom warto przyjrzeć się bliżej. Karolina przywołała przykłady z badań naszego zespołu, porównując sytuację w Polsce i Czechach. Małgorzata Bukiel zaprezentowała wyniki badań socjologicznych swojego zespołu, podkreślając, że również traktuje je jako punkt wyjścia do dalszej dyskusji. Wszystkie trzy badaczki zgodziły się, że wciąż brakuje nam odpowiedniego języka, by wyrazić doświadczenie postprzesiedlenia.

Debata była transmitowana online, ale przede wszystkim zgromadziła liczną publiczność. Gdy w Pracowni zabrakło krzeseł, wiele osób musiało stać. Podczas późniejszej dyskusji, która trwała ponad godzinę, uczestnicy poruszali kwestie moralnego wymiaru dziedzictwa „poniemieckiego”, różnic między pojęciami „autochtoniczny” i „poniemiecki”, a także tego, jak niemieccy badacze reagują na trwającą w Polsce debatę na te tematy.

Cieszymy się, że mogliśmy współorganizować to wydarzenie, i z niecierpliwością czekamy na kolejne podobne inicjatywy!

W połowie października Karina Hoření zaprezentowała wyniki swoich badań podczas 60. dorocznej konferencji Oral History Association w Portland w stanie Oregon. Tegoroczne hasło konferencji, „Landscapes of Memory” („Krajobrazy pamięci”), odnosiło się do tego, w jaki sposób ludzie kształtują i rozwijają swoje relacje z ziemią – zarówno rzeczywistą, jak i wyobrażoną.

W swoim wystąpieniu Karina przyjrzała się temu, jak pierwsze pokolenie powojennych osadników na czeskich pograniczach uczyło się funkcjonować w regionie, który pozostawał dla nich obcy oraz jak interpretowało jego krajobraz poprzez materialne ślady pozostawione przez wcześniejszych niemieckojęzycznych mieszkańców.

Międzynarodowa konferencja stworzyła okazję do zaprezentowania wyników naszych badań i podjęcia dialogu z naukowcami zajmującymi się studiami przypadków z różnych kontekstów geograficznych. W panelu Kariny spotkali się badacze pracujący na materiałach dotyczących Palestyny, Ghany i Stanów Zjednoczonych. Mimo różnic geograficznych ich wystąpienia łączyły wspólne pytania o przynależność i tworzenie więzi z miejscem.

Szczątki ludzkie odkryte jakiś czas temu w czeskim mieście Postoloprty ponownie doprowadziły do wywołania debaty o powojennej przemocy wobec niemieckojęzycznej ludności cywilnej. Przypominają nam również, jak trudno rozmawiać o przeszłości, która nie wpisuje się w prosty podział na ofiary i sprawców.

W nowym artykule opublikowanym na łamach Denníka N nasz badacz Michal Korhel, posługując się przykładem Postoloprt, przygląda się temu, jak czeskie społeczeństwo mierzy się z tą niewygodną przeszłością. Porównuje czeskie doświadczenia ze sposobem, w jaki na Słowacji pamięta się o przemocy wobec niemieckiej ludności cywilnej w okresie Słowackiego Powstania Narodowego.

Dlaczego Sklené, Bańska Szczawnica i Magurka pozostają na marginesie opowieści o Słowackim Powstaniu Narodowym? I co się dzieje, gdy nie chcemy rozmawiać o niewygodnych rozdziałach własnej historii?

Link do artykułu znajdą Państwo tutaj.

📅 Środa, 21 października 2026 r., godz. 18:00
📍 Pracownia Duży Pokój, ul. Warecka 4/6, Warszawa (wejście od ul. Kubusia Puchatka)

Dlaczego w 2026 roku jedna z gmin na Pomorzu Zachodnim wykorzystała kubek z wizerunkiem nazisty do promowania swojej marki? Jak powinniśmy rozumieć tożsamość Wrocławia, Szczecina i Zielonej Góry – jako miast dawniej niemieckich czy polskich? Czy spichlerz może pełnić funkcję muzeum i kto decyduje o tym, w jaki sposób opowiada się historię takich miejsc?

Wiele pojęć, którymi opisujemy naszą historię, wciąż opatrujemy określeniem „tzw.” – jak w przypadku „Ziem Odzyskanych”. Ten językowy dystans wiele mówi o naszym stosunku do przeszłości. Mimo ponad osiemdziesięciu lat badań nad wysiedleniami ludności niemieckiej i zasiedlaniem terenów włączonych do Polski po II wojnie światowej, materialne i kulturowe dziedzictwo tego, co „poniemieckie”, dopiero stosunkowo niedawno zaczęło przenikać do głównego nurtu polskiej kultury popularnej.

Podczas dyskusji przyjrzymy się temu, jak zmienia się dziś rozumienie „Ziem Odzyskanych” i w jaki sposób jest ono przedmiotem współczesnych sporów. Jak posługujemy się dziś pojęciem „poniemieckie” i w jaki sposób wpływa ono nie tylko na nasze rozumienie przeszłości, lecz także na miejsca, w których żyjemy oraz na nasze codzienne doświadczenia? Jakie historie tych terenów opowiadamy, które pozostają przemilczane, a którym poświęcamy najwięcej uwagi? Zastanowimy się również, jak powojenny projekt inżynierii społecznej ewoluował w sposób, którego jego twórcy nie mogli przewidzieć.

W dyskusji udział wezmą dr Małgorzata Bukiel (Instytut Zachodni w Poznaniu), dr Małgorzata Łukianow (Wydział Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego) oraz Karolina Ćwiek-Rogalska z naszego zespołu. Spotkanie poprowadzi dr Helena Patzer (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego).

Wydarzenie współorganizują: Stowarzyszenie „Pracownia Etnograficzna”, Pracownia Duży Pokój, Unia Europejska (ERC, projekt Spectral Recycling, nr 101041946), Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Wydział Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Zachodni w Poznaniu, Centrum Badań nad Pamięcią Społeczną oraz Polska Grupa Badań nad Pamięcią.

W dniach 8–9 października 2026 r. Karina Hoření zaprezentowała wyniki swoich badań na Freie Universität Berlin podczas CEECON 2026 – kongresu studiów nad Europą Środkową i Wschodnią, organizowanego przez Niemieckie Towarzystwo Badań nad Europą Wschodnią (DGO).

Karina współorganizowała panel z Veroniką Warzychą (Leibniz Institute for Research on Society and Space) oraz Maraike Vandergrift (Justus Liebig University Giessen). Panel zatytułowany „Contested Spaces, Haunted Industries, and Sovereign Policies” poświęcony był m.in. polityce pamięci oraz jej związkom z przemianami politycznymi na polskich pograniczach – wschodnim, południowym i zachodnim.

Współpraca ta rozwija relacje nawiązane wcześniej podczas seminarium badawczego z udziałem Veroniki Warzychy i będzie kontynuowana w przyszłości.

W dniach 21-22 września 2026 r. Angelika Zanki, nasza managerka i facylitatorka, wzięła udział w warsztatach „PolSCA Masterclass – zarządzanie projektami badawczymi z wykorzystaniem metodyki PM²”, zorganizowanych przez Biuro Promocji Nauki PolSCA PAN w Brukseli, we współpracy z Instytutem Oceanologii Polskiej Akademii Nauk w Sopocie. Warsztaty, prowadzone przez dr Agnieszkę Grzegorczyk, trenerkę i ekspertkę w zakresie zarządzania projektami w sektorze B+R oraz administracji publicznej, miały zdecydowanie praktyczny charakter i stworzyły możliwość bezpośredniego odniesienia omawianych zagadnień do rzeczywistych wyzwań pojawiających się podczas realizacji projektów badawczych.

Realizacja projektów finansowanych w ramach grantów ERC wymaga ciągłego aktualizowania wiedzy, poznawania nowych metodyk zarządzania oraz doskonalenia sposobów organizacji pracy i współpracy w zespole. Podczas dwudniowych warsztatów Angelika miała możliwość pogłębienia wiedzy na temat zastosowania metodyki PM² w zarządzaniu projektami badawczymi, ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki projektów realizowanych w ramach europejskich programów finansowania. Metodyka PM², opracowana przez Komisję Europejską, stanowi ramy skutecznego zarządzania projektami. Oferuje praktyczne wytyczne, działania zarządcze oraz dobre praktyki, które mogą być dostosowywane do potrzeb poszczególnych organizacji i zespołów. Istotną część szkolenia poświęcono planowaniu i monitorowaniu projektu, śledzeniu kamieni milowych oraz wskaźników rezultatów i wpływu, a także wymaganiom związanym ze sprawozdawczością okresową i końcową.

Kolejnym ważnym elementem szkolenia było rozwijanie kompetencji w zakresie zarządzania ryzykiem, problemami oraz zmianami w projekcie. Uczestnicy pracowali nad metodami identyfikacji i klasyfikacji ryzyka, prowadzeniem rejestru ryzyk oraz opracowywaniem odpowiednich planów reagowania na ryzyko. Ponadto podczas warsztatów poruszono kwestie komunikacji i dyplomacji projektowej, szczególnie w sytuacjach wymagających koordynacji działań, osiągania porozumienia i prowadzenia negocjacji w ramach zespołów i konsorcjów.

Uczestnicy zapoznali się również z możliwościami wykorzystania prompt engineeringu oraz narzędzi sztucznej inteligencji do wspierania komunikacji, negocjacji i bieżących prac administracyjnych. Szczególną uwagę poświęcono modelom Human-in-the-Loop oraz AI Copiloting, które mogą wspierać usprawnianie procesów przy jednoczesnym zachowaniu odpowiedzialności człowieka za podejmowane decyzje. Temat sztucznej inteligencji wywołał szeroką dyskusję wśród uczestników, wskazując na potrzebę wypracowania jasnych zasad i wytycznych dotyczących korzystania z różnego rodzaju narzędzi AI w codziennej administracji europejskimi projektami badawczymi.

Istotną częścią szkolenia była również analiza cyklu życia projektu badawczego – od jego rozpoczęcia aż po zamknięcie projektu – obejmująca pracę na rzeczywistych scenariuszach oraz wymianę doświadczeń i dobrych praktyk. Podczas warsztatów omówiono także zakres odpowiedzialności poszczególnych osób zaangażowanych w realizację projektu, co pozwoliło na lepsze określenie ról oraz obszarów współpracy w ramach projektu.

Udział w szkoleniu umożliwił Angelice poszerzenie i aktualizację kompetencji w zakresie zarządzania projektami ERC, a także poznanie nowych narzędzi i metod pracy, które mogą zostać zastosowane w bieżącej realizacji projektu. Jednocześnie Angelika aktywnie dzieliła się własnym doświadczeniem oraz proponowała rozwiązania praktycznych wyzwań pojawiających się w kontekście pracy nad wspomnianym projektem, przyczyniając się tym samym do wymiany wiedzy i dobrych praktyk wśród uczestników warsztatów.

Nowy rozdział zatytułowany „From the Battlefield to the Stadium. The Transformation of Male and Female Bodies in German Commemorative Practices regarding the First World War in the 1920s and 1930s” autorstwa Karoliny Ćwiek-Rogalskiej ukazał się w tomie zbiorowym „Monuments and Cemeteries of the First World War in Europe”, pod redakcją Kamila Ruszały, wydanym przez oficynę Brill.

W swoim rozdziale Karolina analizuje, w jaki sposób w międzywojennych Niemczech miejsca i formy upamiętnienia I wojny światowej kształtowały pamięć zbiorową poprzez idealizację męskiego ciała oraz łączenie praktyk upamiętniania z kulturą sportową.

Pełny tekst dostępny jest tutaj oraz tutaj.

We are pleased to announce that Michal Korhel is one of the guest editors of a special issue of Český lid. We encourage researchers to submit their articles for consideration.

More information below.

Deadline for abstracts: 15 November 2026

Český lid, 1/2028 – Special Issue

WALKING MATTERS: Kinaesthetic Modes of Memory, Belonging and Research

Guest editors: Michal Korhel (Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences, Warsaw), Jana Nosková (Institute of Ethnology of the Czech Academy of Sciences, Brno), Sabine Stach (Leibniz Institute for the History and Culture of Eastern Europe, Leipzig)

Walking, hiking, pilgrimage, biking or even running – moving of one’s own accord – are essential for exploring historic sites, experiencing landscapes, researching cultures and commemorating past events and people. Walking is not just a way of getting from A to B; it can also be used deliberately to stimulate thoughts, memories or relationships, and to foster a sense of identity. For more than ten years, hundreds of people have each year walked the 32-kilometre “March of Reconciliation” (“Pouť smíření”) route from Pohořelice to Brno. In May 1945, some 20,000 German-speaking residents of Brno were driven out along this same route towards Austria. In Warsaw, more than 12,000 people took part in this year’s 35th commemorative run for the “heroes” of the 1944 Warsaw Uprising (“Bieg Powstania Warszawskiego”). In addition, there are numerous other commemorative activities that are based on physical, and in some cases athletic, practices. For instance, people hike through their families’ regions of origin, traverse former borders, retrace historical routes, undertake pilgrimages to historic sites or explore landscapes through tourism and everyday movement.

For researchers in the fields of Memory Studies, Heritage Studies or Public History, such kinaesthetic modes of engaging with the past require a broader methodological toolkit: they must become physically active themselves. Consequently, researchers are increasingly drawing on methods that anthropologists have been using and discussing for many years. Approaches such as walking ethnography, participant observation, mobile interviews and sensory ethnography are based on the idea that knowledge is inextricably linked to the physical and spatial context in which it is created. When walking alongside their interviewees, researchers perceive the landscape differently from how they would in a stationary interview. Conversations, memories and narratives can also be transformed by movement and encounters with specific places. This raises the question of the positionality of the ‘walking’ researcher; terrain, weather, physical exertion, speed, breaks and shared spatial orientation all influence the research situation. Therefore, walking ethnography is not merely a mobile variant of the qualitative interview, but rather a research approach that actively incorporates the body, movement and the environment into the production of knowledge.

This special issue explores the relationship between movement, perception and knowledge. Taking walking as a case study (while also considering other forms of non-motorised movement), it examines the interplay between memory, belonging and research. It considers the various contexts and forms of mobile experience, ranging from everyday walks and hikes to tourist activities, border crossings, journeys through ancestral landscapes, pilgrimages, processions, memorial marches, memory walks and historical re-enactments. Particular attention is given to the interplay between physicality, landscape, materiality, movement, repetition, collective participation, emotion and a sense of belonging. How can the increasing use of the body as a medium of memory be explained and explored? What relationship exists between historical tradition, individual memory, political activism and the search for unique experiences? It also asks: How does the perception of a place change when it is traversed rather than merely observed? In what ways are memories activated through movement and tied to the landscape? What role do distance, speed, rhythm, exhaustion, the weather or the terrain play? In terms of explicit remembrance practices, the tension between the significance attributed to such events and how participants actually experience them is also worth noting, as well as is the overlap between leisure, sport, commemoration and historical education that characterises many of these formats.

Český lid / Czech Ethnological Journal is the leading, peer-reviewed Czech ethnological journal, published in print and in diamond open access by the Institute of Ethnology of the Czech Academy of Sciences in Prague; it is regularly indexed and abstracted in Scopus (Q2). The aim of this special issue, co-edited by Michal Korhel, Jana Nosková and Sabine Stach, is to encourage dialogue among scholars working in ethnology and anthropology, history, human geography, memory and heritage studies, mobility studies and tourism research. The focus is on contemporary examples (generally dating from around 1989 onwards), though historical genealogies may be included where they are relevant to understanding current practices. We particularly welcome contributions that present innovative methodological approaches through concrete case studies, while also exploring the analytical value of a kinaesthetic perspective for understanding space, memory and belonging.

Possible topics include, among others:

• Walking and remembering: commemorative marches, memory walks, pilgrimages, processions, historical re-enactments, commemorative marathons and runs, and other forms of physically practised remembrance;
• Walking and belonging: heritage tourism, genealogical journeys, return journeys to regions of origin and movement through familial and biographical landscapes;
• Walking and borders: border hikes and bike tours, routes along former and current borders, such as the Iron Curtain Trail, cross-border routes and the physical experience of political spaces;
• Walking and landscape: the perception and appropriation of historical, post-industrial, post-Soviet or post-socialist landscapes through movement;
• Walking and heritage: themed walks, heritage trails, tourist routes and the production of historical landscapes;
• Walking and mobility: the relationship between walking and other forms of physical movement such as running or cycling; questions of speed, rhythm and physical exertion; the experiences of people with physical disabilities, including questions of inclusion and accessibility;
• Walking as method: walking interviews, walking ethnography, mobile and sensory methods, and issues of positionality, reflexivity and knowledge production.

Of particular interest are contributions that connect these areas and view walking as a situated and embodied practice of perception and knowledge production.

Abstracts (max. 500 words, in English) should outline the research question(s) as well as the theoretical and methodological approach adopted and can be submitted to sabine.stach@leibniz-gwzo.de and noskova@eu.cas.cz.

Contributors should also include a short, 100-word biographical note (in English).

Deadline for abstracts: 15 November 2026

Notification of acceptance: 15 December 2026

Full chapter submission: 15 June 2027

For further information, please contact Sabine Stach sabine.stach@leibniz-gwzo.de.

21 sierpnia Karina Hoření została zaproszona do udziału w dyskusji zatytułowanej „Kdo se bojí Sudet?” („Kto boi się Sudetów?”). Debata odbyła się w ramach corocznej Letniej Szkoły dla Nauczycieli, wydarzenia organizowanego wspólnie przez Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Karola oraz galerię DOX, która była gospodarzem spotkania.

Wraz z Olgą Nešporovą z Instytutu Etnologii Czeskiej Akademii Nauk oraz Matějem Spurným z Instytutu Historii Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Karola, Karina dzieliła się doświadczeniami płynącymi z prowadzonych badań oraz działalności publicznej w tym regionie. Dyskusja koncentrowała się na niedawnych kontrowersjach wokół zgromadzenia organizacji wysiedlonych sudeckich Niemców oraz majowego Marszu Pojednania w Brnie. Karina opowiedziała o swoich wrażeniach z tego marszu i przedstawiła własną interpretację wydarzeń, którą podsumowała również w swoim najnowszym wpisie na blogu.