W połowie października odbyły się uroczystości upamiętniające 80. rocznicę powstania zboru Ewangelickiego Kościoła Czeskobraterskiego (Českobratrská církev evangelická) w Libercu. W ramach obchodów Magdalena wygłosiła wykład zatytułowany Protestanci na Liberecku – mezi státem, hranicemi a vyznáním („Protestanci w regionie libereckim – między państwem, granicami a wyznaniem”).

W wydarzeniu uczestniczyli członkowie zboru, duchowni, zaproszeni goście oraz członkowie rodzin byłych pastorów. Magdalena przedstawiła historię protestantyzmu w regionie libereckim od XIX wieku do czasów współczesnych, ukazując przemiany lokalnych wspólnot protestanckich w kontekście zmian politycznych, społecznych i religijnych. Wykład rozpoczął się od omówienia początków zborów protestanckich w Jabloncu nad Nysą, Libercu i Frýdlancie, a także historii budowy tamtejszych kościołów. Następnie Magdalena przybliżyła przemiany związane z powstaniem Czechosłowacji oraz zakończeniem II wojny światowej. Szczególną uwagę poświęciła wpływowi polityki państwa, relacjom międzywyznaniowym oraz zmieniającym się granicom na funkcjonowanie i rozwój lokalnych wspólnot protestanckich.

Wykład stanowił okazję do poznania historii protestantyzmu w regionie z perspektywy badań Magdaleny nad dziedzictwem religijnym oraz przemianami wspólnot wyznaniowych na obszarach dotkniętych powojennymi wysiedleniami. Był również okazją do spotkania osób, dla których historia zboru pozostaje ważną częścią pamięci rodzinnej i lokalnej.

Jakie paradygmaty kształtują nasze myślenie o polskich regionach postprzesiedleńczych? Czy znaczenie określenia „poniemiecki” zmieniło się w ciągu ostatnich 80 lat, w miarę jak regiony te stawały się częścią Polski, a kolejne pokolenia osadników nadawały im nowe znaczenia? Aby przyjrzeć się tym pytaniom, spotkaliśmy się wieczorem 21 września 2026 roku w gościnnej przestrzeni Pracowni Etnograficznej przy ulicy Wareckiej w Warszawie.

Dyskusję moderowała antropolożka Helena Patzer, która prowadzi obecnie badania w regionie Krajny, położonym między polskimi „Ziemiami Odzyskanymi” a „Ziemiami Dawnego Pogranicza”. W debacie uczestniczyły trzy badaczki reprezentujące socjologię, historię i antropologię. Małgorzata Łukianow, socjolożka i autorka niedawno opublikowanej książki „Memory in Postmigration Communities: Fields of Memory”, podzieliła się refleksjami wynikającymi z badań prowadzonych na Powiślu i Łużycach. Małgorzata Bukiel, współautorka niedawnego raportu z badań socjologicznych „Ziem Odzyskanych już nie ma. Badania ogólnopolskie 2025”, przedstawiła wnioski z ww., a także spostrzeżenia płynące z jej badań na Ziemi Lubuskiej. Trzecią uczestniczką była nasza badaczka, Karolina Ćwiek-Rogalska.

Małgorzata Łukianow rozpoczęła dyskusję od wyjaśnienia, że tytuł debaty – „Koniec poniemieckości” – nie miał na celu podważenia dotychczasowych badań. Stanowił raczej punkt wyjścia do postawienia pytań o to, czego wciąż nie rozumiemy w pełni i którym pojęciom warto przyjrzeć się bliżej. Karolina przywołała przykłady z badań naszego zespołu, porównując sytuację w Polsce i Czechach. Małgorzata Bukiel zaprezentowała wyniki badań socjologicznych swojego zespołu, podkreślając, że również traktuje je jako punkt wyjścia do dalszej dyskusji. Wszystkie trzy badaczki zgodziły się, że wciąż brakuje nam odpowiedniego języka, by wyrazić doświadczenie postprzesiedlenia.

Debata była transmitowana online, ale przede wszystkim zgromadziła liczną publiczność. Gdy w Pracowni zabrakło krzeseł, wiele osób musiało stać. Podczas późniejszej dyskusji, która trwała ponad godzinę, uczestnicy poruszali kwestie moralnego wymiaru dziedzictwa „poniemieckiego”, różnic między pojęciami „autochtoniczny” i „poniemiecki”, a także tego, jak niemieccy badacze reagują na trwającą w Polsce debatę na te tematy.

Cieszymy się, że mogliśmy współorganizować to wydarzenie, i z niecierpliwością czekamy na kolejne podobne inicjatywy!

W połowie października Karina Hoření zaprezentowała wyniki swoich badań podczas 60. dorocznej konferencji Oral History Association w Portland w stanie Oregon. Tegoroczne hasło konferencji, „Landscapes of Memory” („Krajobrazy pamięci”), odnosiło się do tego, w jaki sposób ludzie kształtują i rozwijają swoje relacje z ziemią – zarówno rzeczywistą, jak i wyobrażoną.

W swoim wystąpieniu Karina przyjrzała się temu, jak pierwsze pokolenie powojennych osadników na czeskich pograniczach uczyło się funkcjonować w regionie, który pozostawał dla nich obcy oraz jak interpretowało jego krajobraz poprzez materialne ślady pozostawione przez wcześniejszych niemieckojęzycznych mieszkańców.

Międzynarodowa konferencja stworzyła okazję do zaprezentowania wyników naszych badań i podjęcia dialogu z naukowcami zajmującymi się studiami przypadków z różnych kontekstów geograficznych. W panelu Kariny spotkali się badacze pracujący na materiałach dotyczących Palestyny, Ghany i Stanów Zjednoczonych. Mimo różnic geograficznych ich wystąpienia łączyły wspólne pytania o przynależność i tworzenie więzi z miejscem.

Szczątki ludzkie odkryte jakiś czas temu w czeskim mieście Postoloprty ponownie doprowadziły do wywołania debaty o powojennej przemocy wobec niemieckojęzycznej ludności cywilnej. Przypominają nam również, jak trudno rozmawiać o przeszłości, która nie wpisuje się w prosty podział na ofiary i sprawców.

W nowym artykule opublikowanym na łamach Denníka N nasz badacz Michal Korhel, posługując się przykładem Postoloprt, przygląda się temu, jak czeskie społeczeństwo mierzy się z tą niewygodną przeszłością. Porównuje czeskie doświadczenia ze sposobem, w jaki na Słowacji pamięta się o przemocy wobec niemieckiej ludności cywilnej w okresie Słowackiego Powstania Narodowego.

Dlaczego Sklené, Bańska Szczawnica i Magurka pozostają na marginesie opowieści o Słowackim Powstaniu Narodowym? I co się dzieje, gdy nie chcemy rozmawiać o niewygodnych rozdziałach własnej historii?

Link do artykułu znajdą Państwo tutaj.