Przejdź do treści

Cel projektu

Kierownik projektu: dr hab. Karolina Ćwiek-Rogalska
Okres realizacji: 2022–2027
Numer projektu: 101041946
Konkurs: ERC Starting Grant

Zazwyczaj myślimy o duchach jak o widmach zmarłych nawiedzających świat żywych. A jeśliby uznać za duchy wszystkie materialne pozostałości, które wydobywają na światło dzienne przeoczone aspekty przeszłości i umożliwiają nam zrozumienie innych niż nasze doświadczeń? Przyjmujemy takie podejście w badaniach nad przesiedleniami, prowadzonych na terenach wcześniej zamieszkiwanych przez jedną kulturę, które w wyniku przymusowych migracji zasiedlili przedstawiciele innej. Przesiedlenie to proces, który obejmuje zarówno wysiedlenia, jak i ponowne osadnictwo. Zjawisko wysiedleń zostało dotąd stosunkowo dobrze zbadane, ale wiele aspektów ponownego osadnictwa wymaga dodatkowej uwagi badaczek i badaczy: szczególnie doświadczenia osadników związane z rzeczami pozostawionymi przez poprzednich mieszkańców. Podstawą naszych analiz będą badania archiwalne i terenowe, prowadzone w trzech regionach słowiańskiej części Europy Środkowej, gdzie ślady dawnych kultur niemieckich pozostały widoczne, niezależnie od wysiłków mających na celu ich wymazanie.

Rzeczy działają jak duchy poprzedniej kultury i zmuszają osadników do interakcji z „widmową” obecnością wysiedlonych. Poprzesiedleńcze spotkanie nowej i dawnej kultury przypomina tym samym formę życia pozagrobowego: użycie języka i sposobów myślenia, które wiążemy ze światem duchów pomaga uchwycić istotny aspekt doświadczenia osadniczego, który wymykał się innym sposobom opisu lub był przez nie pomijany. Widmontologia, spektralna teoria bytu, pozwala na pokazanie, w jaki sposób teraźniejszość jest przesiąknięta przeszłością i pozwala nam zajmować się nierozwiązanymi dotąd pytaniami, stając się tym samym narzędziem do badania niewyjaśnionych zjawisk. Do widmontologii dodajemy autorską kategorię recyklingu: rozumianego jako mechanizm ponownego wprowadzania tego, co pozostawili wysiedleni, w życie osadników.

Nasze podejście przyniesie świeże spojrzenie na codzienne życie w regionach poprzesiedleńczych, zapewniając bardziej zniuansowane i spójne zrozumienie procesów przymusowych migracji i ich ciągłych reinterpretacji w różnych reżimach politycznych i ideologicznych. Pokazując, czym są rzeczy poprzesiedleńcze i jaki jest stosunek ludzi do nich, projekt przedstawi studium przypadku tego, czego możemy się dowiedzieć o wyłanianiu się nowych kultur z doświadczeń Europy Środkowej.

Zespół

dr Angelika Zanki
Managerka/facylitatorka w grancie ERC StG
więcej
mgr. Karina Hoření
Badaczka w projekcie ERC StG
więcej
Michal Korhel, Ph.D.
Badacz w projekcie ERC StG
więcej
mgr Magdalena Bubík
Doktorantka/asystentka
więcej

Aktualności

Call for articles for the special issue of Český lid – Walking Matters: Kinaesthetic Modes of Memory, Belonging and Research

We are pleased to announce that Michal Korhel is one of the guest editors of a special issue of Český lid. We encourage researchers to submit their articles for consideration.

More information below.

Deadline for abstracts: 15 November 2026

Český lid, 1/2028 – Special Issue

WALKING MATTERS: Kinaesthetic Modes of Memory, Belonging and Research

Guest editors: Michal Korhel (Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences, Warsaw), Jana Nosková (Institute of Ethnology of the Czech Academy of Sciences, Brno), Sabine Stach (Leibniz Institute for the History and Culture of Eastern Europe, Leipzig)

Walking, hiking, pilgrimage, biking or even running – moving of one’s own accord – are essential for exploring historic sites, experiencing landscapes, researching cultures and commemorating past events and people. Walking is not just a way of getting from A to B; it can also be used deliberately to stimulate thoughts, memories or relationships, and to foster a sense of identity. For more than ten years, hundreds of people have each year walked the 32-kilometre “March of Reconciliation” (“Pouť smíření”) route from Pohořelice to Brno. In May 1945, some 20,000 German-speaking residents of Brno were driven out along this same route towards Austria. In Warsaw, more than 12,000 people took part in this year’s 35th commemorative run for the “heroes” of the 1944 Warsaw Uprising (“Bieg Powstania Warszawskiego”). In addition, there are numerous other commemorative activities that are based on physical, and in some cases athletic, practices. For instance, people hike through their families’ regions of origin, traverse former borders, retrace historical routes, undertake pilgrimages to historic sites or explore landscapes through tourism and everyday movement.

For researchers in the fields of Memory Studies, Heritage Studies or Public History, such kinaesthetic modes of engaging with the past require a broader methodological toolkit: they must become physically active themselves. Consequently, researchers are increasingly drawing on methods that anthropologists have been using and discussing for many years. Approaches such as walking ethnography, participant observation, mobile interviews and sensory ethnography are based on the idea that knowledge is inextricably linked to the physical and spatial context in which it is created. When walking alongside their interviewees, researchers perceive the landscape differently from how they would in a stationary interview. Conversations, memories and narratives can also be transformed by movement and encounters with specific places. This raises the question of the positionality of the ‘walking’ researcher; terrain, weather, physical exertion, speed, breaks and shared spatial orientation all influence the research situation. Therefore, walking ethnography is not merely a mobile variant of the qualitative interview, but rather a research approach that actively incorporates the body, movement and the environment into the production of knowledge.

This special issue explores the relationship between movement, perception and knowledge. Taking walking as a case study (while also considering other forms of non-motorised movement), it examines the interplay between memory, belonging and research. It considers the various contexts and forms of mobile experience, ranging from everyday walks and hikes to tourist activities, border crossings, journeys through ancestral landscapes, pilgrimages, processions, memorial marches, memory walks and historical re-enactments. Particular attention is given to the interplay between physicality, landscape, materiality, movement, repetition, collective participation, emotion and a sense of belonging. How can the increasing use of the body as a medium of memory be explained and explored? What relationship exists between historical tradition, individual memory, political activism and the search for unique experiences? It also asks: How does the perception of a place change when it is traversed rather than merely observed? In what ways are memories activated through movement and tied to the landscape? What role do distance, speed, rhythm, exhaustion, the weather or the terrain play? In terms of explicit remembrance practices, the tension between the significance attributed to such events and how participants actually experience them is also worth noting, as well as is the overlap between leisure, sport, commemoration and historical education that characterises many of these formats.

Český lid / Czech Ethnological Journal is the leading, peer-reviewed Czech ethnological journal, published in print and in diamond open access by the Institute of Ethnology of the Czech Academy of Sciences in Prague; it is regularly indexed and abstracted in Scopus (Q2). The aim of this special issue, co-edited by Michal Korhel, Jana Nosková and Sabine Stach, is to encourage dialogue among scholars working in ethnology and anthropology, history, human geography, memory and heritage studies, mobility studies and tourism research. The focus is on contemporary examples (generally dating from around 1989 onwards), though historical genealogies may be included where they are relevant to understanding current practices. We particularly welcome contributions that present innovative methodological approaches through concrete case studies, while also exploring the analytical value of a kinaesthetic perspective for understanding space, memory and belonging.

Possible topics include, among others:

  • Walking and remembering: commemorative marches, memory walks, pilgrimages, processions, historical re-enactments, commemorative marathons and runs, and other forms of physically practised remembrance;
  • Walking and belonging: heritage tourism, genealogical journeys, return journeys to regions of origin and movement through familial and biographical landscapes;
  • Walking and borders: border hikes and bike tours, routes along former and current borders, such as the Iron Curtain Trail, cross-border routes and the physical experience of political spaces;
  • Walking and landscape: the perception and appropriation of historical, post-industrial, post-Soviet or post-socialist landscapes through movement;
  • Walking and heritage: themed walks, heritage trails, tourist routes and the production of historical landscapes;
  • Walking and mobility: the relationship between walking and other forms of physical movement such as running or cycling; questions of speed, rhythm and physical exertion; the experiences of people with physical disabilities, including questions of inclusion and accessibility;
  • Walking as method: walking interviews, walking ethnography, mobile and sensory methods, and issues of positionality, reflexivity and knowledge production.

Of particular interest are contributions that connect these areas and view walking as a situated and embodied practice of perception and knowledge production.

Abstracts (max. 500 words, in English) should outline the research question(s) as well as the theoretical and methodological approach adopted and can be submitted to sabine.stach@leibniz-gwzo.de and noskova@eu.cas.cz.

Contributors should also include a short, 100-word biographical note (in English).

Deadline for abstracts: 15 November 2026

Notification of acceptance: 15 December 2026

Full chapter submission: 15 June 2027

For further information, please contact Sabine Stach sabine.stach@leibniz-gwzo.de.

Karina Hoření jako prelegentka podczas debaty w ramach corocznej Letniej Szkoły dla Nauczycieli w Pradze

21 sierpnia Karina Hoření została zaproszona do udziału w dyskusji zatytułowanej „Kdo se bojí Sudet?” („Kto boi się Sudetów?”). Debata odbyła się w ramach corocznej Letniej Szkoły dla Nauczycieli, wydarzenia organizowanego wspólnie przez Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Karola oraz galerię DOX, która była gospodarzem spotkania.

Wraz z Olgą Nešporovą z Instytutu Etnologii Czeskiej Akademii Nauk oraz Matějem Spurným z Instytutu Historii Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Karola, Karina dzieliła się doświadczeniami płynącymi z prowadzonych badań oraz działalności publicznej w tym regionie. Dyskusja koncentrowała się na niedawnych kontrowersjach wokół zgromadzenia organizacji wysiedlonych sudeckich Niemców oraz majowego Marszu Pojednania w Brnie. Karina opowiedziała o swoich wrażeniach z tego marszu i przedstawiła własną interpretację wydarzeń, którą podsumowała również w swoim najnowszym wpisie na blogu.

Dwa odcinki podcastu Czechostacja z Karoliną Ćwiek-Rogalską o trudnym dziedzictwie relacji czesko-niemieckich po II wojnie światowej

Tegoroczne Dni Sudeckoniemieckie po raz pierwszy odbyły się w Brnie w Czechach. Wywołało to sprzeciw czeskich nacjonalistów. Można o tym przeczytać w tekstach Kariny Hoření oraz Michala Korhela, opublikowanych wkrótce po tych wydarzeniach.

Wydarzenia te stały się również punktem wyjścia do rozmowy o historii relacji czesko-niemieckich w najnowszym, dwuczęściowym odcinku podcastu „Czechostacja”, którego gościnią była Karolina Ćwiek-Rogalska. Karolina, wraz z prowadzącym podcast Jakubem Medkiem, rozmawiają o trudnym dziedzictwie relacji czesko-niemieckich po II wojnie światowej.

Przyglądają się niemieckiej przemocy wobec Czechów w czasie wojny i okupacji, a następnie tzw. „dzikim wypędzeniom” Niemców z Czechosłowacji w 1945 roku – okresowi naznaczonemu marszami śmierci i lokalnymi masakrami. Jak wydarzenia te są pamiętane we współczesnych Czechach? I czy można znaleźć wyjście z tak uwikłanej historii przemocy?

Zapraszamy do wysłuchania obu odcinków, dostępnych tutaj i tutaj.

Nasz zespół na konferencji EASA w Poznaniu

W dniach 21-24 lipca 2026 r. członkinie naszego zespołu projektowego wzięły udział w odbywającej się co dwa lata konferencji Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA), zorganizowanej w Poznaniu pod hasłem „Antropologia: Możliwości w spolaryzowanym świecie”. Wydarzenie to zgromadziło antropologów i antropolożki z całej Europy i spoza niej, umożliwiając dyskusję nad aktualnymi wyzwaniami, innowacjami metodologicznymi oraz nowymi kierunkami badań antropologicznych.

Silną reprezentację na konferencji stanowili badacze i badaczki z Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, którzy prezentowali swoje prace oraz współorganizowali panele i warsztaty. Członkinie naszego zespołu aktywnie włączyły się w te działania.

Karolina Ćwiek-Rogalska współorganizowała – wraz z Václavem Sixtą (Uniwersytet Karola w Pradze) – panel zatytułowany Entangled Ruins: Polarised Temporalities and the Afterlives of Decay. Panel poświęcony był analizie sposobów, w jakie ruiny mogą odgrywać istotną rolę w kształtowaniu spolaryzowanych wymiarów współczesności, ucieleśniając zderzenia przeszłości z przyszłością, rozkładu z odnową oraz trwania z zanikaniem. Dzięki współpracy z koleżankami z Uniwersytetu Karola – Karolíną Pauknerovą i Elišką Fulinovą, które wystąpiły w roli dyskutantek – panel stał się okazją do inspirujących rozmów i stworzył nowe perspektywy przyszłej współpracy. Cieszymy się, że było to kolejne spotkanie z zespołem projektu „The Land Gone Wild. Archaeological and Transdisciplinary Research on Resilience Strategies in the 20th Century”, realizowanego przy udziale kilku czeskich instytucji i koncentrującego się na śladach niemieckiej obecności.

Karina Hoření wygłosiła referat Ethnography to Make It to the Pre-School – New Vocabulary for Ethnographic Practice w ramach panelu poświęconego etnografii typu patchwork. Jej wystąpienie dotyczyło kwestii metodologicznych we współczesnych badaniach etnograficznych i wpisywało się w toczącą się dyskusję na temat elastycznych i zrównoważonych praktyk terenowych. Badaczka odwołała się do swoich doświadczeń związanych z koncepcją spectral recycling oraz badań terenowych prowadzonych w Libercu.

Magdalena Bubík zaprezentowała referat Can a Ghost Hinder Urban Development? The Site of the Former Town Church and Victory Square in Piła podczas panelu poświęconego funkcjom budowli sakralnych. W swoim wystąpieniu analizowała, w jaki sposób pamięć o wyburzonym kościele wciąż oddziałuje na przestrzeń miejską i lokalne postrzeganie otoczenia, ukazując trwałe znaczenie społeczne miejsc, które fizycznie zniknęły z krajobrazu regionów dotkniętych przesiedleniami.

Udział w konferencji EASA 2026 stanowił doskonałą okazję do zaprezentowania wyników naszych badań międzynarodowemu środowisku antropologicznemu, uzyskania cennych uwag, zacieśnienia dotychczasowej współpracy oraz nawiązania nowych kontaktów naukowych, które przyczynią się do dalszego rozwoju projektu.