Przejdź do treści

Cel projektu

Kierownik projektu: dr hab. Karolina Ćwiek-Rogalska
Okres realizacji: 2022–2027
Numer projektu: 101041946
Konkurs: ERC Starting Grant

Zazwyczaj myślimy o duchach jak o widmach zmarłych nawiedzających świat żywych. A jeśliby uznać za duchy wszystkie materialne pozostałości, które wydobywają na światło dzienne przeoczone aspekty przeszłości i umożliwiają nam zrozumienie innych niż nasze doświadczeń? Przyjmujemy takie podejście w badaniach nad przesiedleniami, prowadzonych na terenach wcześniej zamieszkiwanych przez jedną kulturę, które w wyniku przymusowych migracji zasiedlili przedstawiciele innej. Przesiedlenie to proces, który obejmuje zarówno wysiedlenia, jak i ponowne osadnictwo. Zjawisko wysiedleń zostało dotąd stosunkowo dobrze zbadane, ale wiele aspektów ponownego osadnictwa wymaga dodatkowej uwagi badaczek i badaczy: szczególnie doświadczenia osadników związane z rzeczami pozostawionymi przez poprzednich mieszkańców. Podstawą naszych analiz będą badania archiwalne i terenowe, prowadzone w trzech regionach słowiańskiej części Europy Środkowej, gdzie ślady dawnych kultur niemieckich pozostały widoczne, niezależnie od wysiłków mających na celu ich wymazanie.

Rzeczy działają jak duchy poprzedniej kultury i zmuszają osadników do interakcji z „widmową” obecnością wysiedlonych. Poprzesiedleńcze spotkanie nowej i dawnej kultury przypomina tym samym formę życia pozagrobowego: użycie języka i sposobów myślenia, które wiążemy ze światem duchów pomaga uchwycić istotny aspekt doświadczenia osadniczego, który wymykał się innym sposobom opisu lub był przez nie pomijany. Widmontologia, spektralna teoria bytu, pozwala na pokazanie, w jaki sposób teraźniejszość jest przesiąknięta przeszłością i pozwala nam zajmować się nierozwiązanymi dotąd pytaniami, stając się tym samym narzędziem do badania niewyjaśnionych zjawisk. Do widmontologii dodajemy autorską kategorię recyklingu: rozumianego jako mechanizm ponownego wprowadzania tego, co pozostawili wysiedleni, w życie osadników.

Nasze podejście przyniesie świeże spojrzenie na codzienne życie w regionach poprzesiedleńczych, zapewniając bardziej zniuansowane i spójne zrozumienie procesów przymusowych migracji i ich ciągłych reinterpretacji w różnych reżimach politycznych i ideologicznych. Pokazując, czym są rzeczy poprzesiedleńcze i jaki jest stosunek ludzi do nich, projekt przedstawi studium przypadku tego, czego możemy się dowiedzieć o wyłanianiu się nowych kultur z doświadczeń Europy Środkowej.

Zespół

dr Angelika Zanki
Managerka/facylitatorka w grancie ERC StG
więcej
mgr. Karina Hoření
Badaczka w projekcie ERC StG
więcej
Michal Korhel, Ph.D.
Badacz w projekcie ERC StG
więcej
mgr Magdalena Bubík
Doktorantka/asystentka
więcej

Aktualności

Zgłoszenia na seminarium „Badaczki i Badacze na Granicy” oraz warsztaty z zespołem Spectral Recycling

Z przyjemnością zapraszamy na 33. seminarium grupy Badaczki i Badacze na Granicy. Tegoroczna edycja organizowana jest we współpracy z zespołem projektu Spectral Recycling i poświęcona tematyce pamięci granic oraz procesów ich tworzenia. Podczas gdy wcześniejsze spotkania często koncentrowały się na granicy polsko-białoruskiej, celem tej sesji jest poszerzenie perspektywy geograficznej. Zapraszamy badaczki i badaczy reprezentujących takie dyscypliny jak antropologia, historia, socjologia, border studies, studia nad krajobrazem, materialnością i performatywnością. Poszukujemy wystąpień analizujących, w jaki sposób granice państwowe lub regionalne wpływają na codzienne życie społeczności lokalnych i narodowych.

Data: 12-13 czerwca 2026

Forma: hybrydowa (online oraz stacjonarnie w Gruszkach koło Narewki, Podlasie)

Języki: polski i angielski

Termin nadsyłania zgłoszeń: 24 maja 2026

Program seminarium zostanie ogłoszony do 27 maja.

Organizacja: Dla osób prezentujących dostępny jest bezpłatny nocleg na miejscu po wcześniejszym uzgodnieniu. Seminarium ma charakter wspólnotowy, dlatego wspólnie dbamy o jakość dyskusji oraz o współdzieloną przestrzeń – w tym przygotowujemy bezmięsne posiłki i troszczymy się o miejsce spotkania.

Rejestracja: Zarejestruj się tutaj.

Karolina Ćwiek-Rogalska w serii #pokolenieNCN

Karolina Ćwiek-Rogalska była bohaterką 4. odcinka jubileuszowej serii #pokolenieNCN przygotowanej z okazji 15-lecia Narodowego Centrum Nauki. Cykl tworzy 15 krótkich rozmów z badaczkami i badaczami reprezentującymi „pokolenie NCN”, prowadzonych przez Annę Korzekwa-Józefowicz.

Karolina opowiada o swoich badaniach nad kulturami osadniczymi powstałymi po 1945 roku na terenach postprzesiedleniowych w Polsce i dawnej Czechosłowacji. W rozmowie mówi także o materialnych śladach przeszłości, pamięci miejsc oraz o tym, jak kolejne pokolenia budują relacje z odziedziczoną przestrzenią.

Karolina wspomina również o realizowanym projekcie ERC StG, podkreślając znaczenie krajowych grantów, które pozwalają zdobywać doświadczenie potrzebne do ubiegania się o finansowanie projektów europejskich. Mówi także o roli grantów NCN w rozwoju samodzielnej kariery naukowej. A dodatkowo – widzowie mogą dowiedzieć się, kim zostałaby nasza kierowniczka, gdyby nie zajmowała się tym, co robi teraz.

Link do rozmowy mogą Państwo znaleźć tutaj.

Nowy wpis blogowy (w języku polskim). Sudety, czyli miłość i urwane końce?

Czy Sudety to tylko zbiór porozrywanych, melancholijnych historii? Zainspirowana wystawą komiksu Sudetenlove w bibliotece w Ołomuńcu, Magdalena Bubík stawia to pytanie i proponuje świeże spojrzenie. W swoim eseju pokazuje, że opowieści o tym regionie nie znikają bez śladu – trwają w pamięci zaklętej w przedmiotach i architekturze. To tekst, który zachęca do odkrywania ciągłości tam, gdzie zwykle widzi się tylko fragmenty.

Link do wpisu blogowego znajdą Państwo tutaj.

Zwiedzanie wystawy „DNA Wałcza” z Karoliną Ćwiek-Rogalską

12 kwietnia w Muzeum Ziemi Wałeckiej odbyło się wydarzenie Ile w nas z Centralaków?, które zwróciło uwagę na stosunkowo pomijany wymiar powojennej historii regionu – doświadczenia osadników z Polski centralnej, tzw. „centralaków”. Ponieważ nasza kierowniczka projektu, Karolina Ćwiek-Rogalska, brała udział w tworzeniu nowej wystawy stałej muzeum, poprowadziła po niej oprowadzanie, koncentrując się na trajektoriach życiowych „centralaków”, wykorzystując przykłady ze swoich badań terenowych oraz kwerend archiwalnych.

Ze względu na to, że wystawa rozpoczyna się wspólnym wprowadzeniem – wyjaśniającym propagandę towarzyszącą wysiedleniom i przesiedleniom oraz tworzeniu polskiej administracji na tzw. „Ziemiach Odzyskanych” – a następnie podzielona jest według różnych grup osadników, Karolina zdecydowała się podążać za tą strukturą, aby podkreślić specyfikę osadnictwa osób z Polski centralnej. Następnie rozwinęła część wystawy poświęconą tej grupie, wyjaśniając, co rozumiano pod pojęciem „Centrala” oraz skąd faktycznie pochodzili ci ludzie.

Cieszymy się, że współpraca z Muzeum jest kontynuowana oraz że część wyników badań – choć nie była bezpośrednio związana z naszymi projektami – znalazła swoje odzwierciedlenie w ekspozycji muzealnej.