Kierownik projektu: dr hab. Karolina Ćwiek-Rogalska Okres realizacji: 2022–2027 Numer projektu: 101041946 Konkurs: ERC Starting Grant
Zazwyczaj myślimy o duchach jak o widmach zmarłych nawiedzających świat żywych. A jeśliby uznać za duchy wszystkie materialne pozostałości, które wydobywają na światło dzienne przeoczone aspekty przeszłości i umożliwiają nam zrozumienie innych niż nasze doświadczeń? Przyjmujemy takie podejście w badaniach nad przesiedleniami, prowadzonych na terenach wcześniej zamieszkiwanych przez jedną kulturę, które w wyniku przymusowych migracji zasiedlili przedstawiciele innej. Przesiedlenie to proces, który obejmuje zarówno wysiedlenia, jak i ponowne osadnictwo. Zjawisko wysiedleń zostało dotąd stosunkowo dobrze zbadane, ale wiele aspektów ponownego osadnictwa wymaga dodatkowej uwagi badaczek i badaczy: szczególnie doświadczenia osadników związane z rzeczami pozostawionymi przez poprzednich mieszkańców. Podstawą naszych analiz będą badania archiwalne i terenowe, prowadzone w trzech regionach słowiańskiej części Europy Środkowej, gdzie ślady dawnych kultur niemieckich pozostały widoczne, niezależnie od wysiłków mających na celu ich wymazanie.
Rzeczy działają jak duchy poprzedniej kultury i zmuszają osadników do interakcji z „widmową” obecnością wysiedlonych. Poprzesiedleńcze spotkanie nowej i dawnej kultury przypomina tym samym formę życia pozagrobowego: użycie języka i sposobów myślenia, które wiążemy ze światem duchów pomaga uchwycić istotny aspekt doświadczenia osadniczego, który wymykał się innym sposobom opisu lub był przez nie pomijany. Widmontologia, spektralna teoria bytu, pozwala na pokazanie, w jaki sposób teraźniejszość jest przesiąknięta przeszłością i pozwala nam zajmować się nierozwiązanymi dotąd pytaniami, stając się tym samym narzędziem do badania niewyjaśnionych zjawisk. Do widmontologii dodajemy autorską kategorię recyklingu: rozumianego jako mechanizm ponownego wprowadzania tego, co pozostawili wysiedleni, w życie osadników.
Nasze podejście przyniesie świeże spojrzenie na codzienne życie w regionach poprzesiedleńczych, zapewniając bardziej zniuansowane i spójne zrozumienie procesów przymusowych migracji i ich ciągłych reinterpretacji w różnych reżimach politycznych i ideologicznych. Pokazując, czym są rzeczy poprzesiedleńcze i jaki jest stosunek ludzi do nich, projekt przedstawi studium przypadku tego, czego możemy się dowiedzieć o wyłanianiu się nowych kultur z doświadczeń Europy Środkowej.
Szczątki ludzkie odkryte jakiś czas temu w czeskim mieście Postoloprty ponownie doprowadziły do wywołania debaty o powojennej przemocy wobec niemieckojęzycznej ludności cywilnej. Przypominają nam również, jak trudno rozmawiać o przeszłości, która nie wpisuje się w prosty podział na ofiary i sprawców.
W nowym artykule opublikowanym na łamach Denníka N nasz badacz Michal Korhel, posługując się przykładem Postoloprt, przygląda się temu, jak czeskie społeczeństwo mierzy się z tą niewygodną przeszłością. Porównuje czeskie doświadczenia ze sposobem, w jaki na Słowacji pamięta się o przemocy wobec niemieckiej ludności cywilnej w okresie Słowackiego Powstania Narodowego.
Dlaczego Sklené, Bańska Szczawnica i Magurka pozostają na marginesie opowieści o Słowackim Powstaniu Narodowym? I co się dzieje, gdy nie chcemy rozmawiać o niewygodnych rozdziałach własnej historii?
📅 Środa, 21 października 2026 r., godz. 18:00 📍 Pracownia Duży Pokój, ul. Warecka 4/6, Warszawa (wejście od ul. Kubusia Puchatka)
Dlaczego w 2026 roku jedna z gmin na Pomorzu Zachodnim wykorzystała kubek z wizerunkiem nazisty do promowania swojej marki? Jak powinniśmy rozumieć tożsamość Wrocławia, Szczecina i Zielonej Góry – jako miast dawniej niemieckich czy polskich? Czy spichlerz może pełnić funkcję muzeum i kto decyduje o tym, w jaki sposób opowiada się historię takich miejsc?
Wiele pojęć, którymi opisujemy naszą historię, wciąż opatrujemy określeniem „tzw.” – jak w przypadku „Ziem Odzyskanych”. Ten językowy dystans wiele mówi o naszym stosunku do przeszłości. Mimo ponad osiemdziesięciu lat badań nad wysiedleniami ludności niemieckiej i zasiedlaniem terenów włączonych do Polski po II wojnie światowej, materialne i kulturowe dziedzictwo tego, co „poniemieckie”, dopiero stosunkowo niedawno zaczęło przenikać do głównego nurtu polskiej kultury popularnej.
Podczas dyskusji przyjrzymy się temu, jak zmienia się dziś rozumienie „Ziem Odzyskanych” i w jaki sposób jest ono przedmiotem współczesnych sporów. Jak posługujemy się dziś pojęciem „poniemieckie” i w jaki sposób wpływa ono nie tylko na nasze rozumienie przeszłości, lecz także na miejsca, w których żyjemy oraz na nasze codzienne doświadczenia? Jakie historie tych terenów opowiadamy, które pozostają przemilczane, a którym poświęcamy najwięcej uwagi? Zastanowimy się również, jak powojenny projekt inżynierii społecznej ewoluował w sposób, którego jego twórcy nie mogli przewidzieć.
W dyskusji udział wezmą dr Małgorzata Bukiel (Instytut Zachodni w Poznaniu), dr Małgorzata Łukianow (Wydział Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego) oraz Karolina Ćwiek-Rogalska z naszego zespołu. Spotkanie poprowadzi dr Helena Patzer (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego).
Wydarzenie współorganizują: Stowarzyszenie „Pracownia Etnograficzna”, Pracownia Duży Pokój, Unia Europejska (ERC, projekt Spectral Recycling, nr 101041946), Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Wydział Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Zachodni w Poznaniu, Centrum Badań nad Pamięcią Społeczną oraz Polska Grupa Badań nad Pamięcią.
W dniach 21-22 września 2026 r. Angelika Zanki, nasza managerka i facylitatorka, wzięła udział w warsztatach „PolSCA Masterclass – zarządzanie projektami badawczymi z wykorzystaniem metodyki PM²”, zorganizowanych przez Biuro Promocji Nauki PolSCA PAN w Brukseli, we współpracy z Instytutem Oceanologii Polskiej Akademii Nauk w Sopocie. Warsztaty, prowadzone przez dr Agnieszkę Grzegorczyk, trenerkę i ekspertkę w zakresie zarządzania projektami w sektorze B+R oraz administracji publicznej, miały zdecydowanie praktyczny charakter i stworzyły możliwość bezpośredniego odniesienia omawianych zagadnień do rzeczywistych wyzwań pojawiających się podczas realizacji projektów badawczych.
Realizacja projektów finansowanych w ramach grantów ERC wymaga ciągłego aktualizowania wiedzy, poznawania nowych metodyk zarządzania oraz doskonalenia sposobów organizacji pracy i współpracy w zespole. Podczas dwudniowych warsztatów Angelika miała możliwość pogłębienia wiedzy na temat zastosowania metodyki PM² w zarządzaniu projektami badawczymi, ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki projektów realizowanych w ramach europejskich programów finansowania. Metodyka PM², opracowana przez Komisję Europejską, stanowi ramy skutecznego zarządzania projektami. Oferuje praktyczne wytyczne, działania zarządcze oraz dobre praktyki, które mogą być dostosowywane do potrzeb poszczególnych organizacji i zespołów. Istotną część szkolenia poświęcono planowaniu i monitorowaniu projektu, śledzeniu kamieni milowych oraz wskaźników rezultatów i wpływu, a także wymaganiom związanym ze sprawozdawczością okresową i końcową.
Kolejnym ważnym elementem szkolenia było rozwijanie kompetencji w zakresie zarządzania ryzykiem, problemami oraz zmianami w projekcie. Uczestnicy pracowali nad metodami identyfikacji i klasyfikacji ryzyka, prowadzeniem rejestru ryzyk oraz opracowywaniem odpowiednich planów reagowania na ryzyko. Ponadto podczas warsztatów poruszono kwestie komunikacji i dyplomacji projektowej, szczególnie w sytuacjach wymagających koordynacji działań, osiągania porozumienia i prowadzenia negocjacji w ramach zespołów i konsorcjów.
Uczestnicy zapoznali się również z możliwościami wykorzystania prompt engineeringu oraz narzędzi sztucznej inteligencji do wspierania komunikacji, negocjacji i bieżących prac administracyjnych. Szczególną uwagę poświęcono modelom Human-in-the-Loop oraz AI Copiloting, które mogą wspierać usprawnianie procesów przy jednoczesnym zachowaniu odpowiedzialności człowieka za podejmowane decyzje. Temat sztucznej inteligencji wywołał szeroką dyskusję wśród uczestników, wskazując na potrzebę wypracowania jasnych zasad i wytycznych dotyczących korzystania z różnego rodzaju narzędzi AI w codziennej administracji europejskimi projektami badawczymi.
Istotną częścią szkolenia była również analiza cyklu życia projektu badawczego – od jego rozpoczęcia aż po zamknięcie projektu – obejmująca pracę na rzeczywistych scenariuszach oraz wymianę doświadczeń i dobrych praktyk. Podczas warsztatów omówiono także zakres odpowiedzialności poszczególnych osób zaangażowanych w realizację projektu, co pozwoliło na lepsze określenie ról oraz obszarów współpracy w ramach projektu.
Udział w szkoleniu umożliwił Angelice poszerzenie i aktualizację kompetencji w zakresie zarządzania projektami ERC, a także poznanie nowych narzędzi i metod pracy, które mogą zostać zastosowane w bieżącej realizacji projektu. Jednocześnie Angelika aktywnie dzieliła się własnym doświadczeniem oraz proponowała rozwiązania praktycznych wyzwań pojawiających się w kontekście pracy nad wspomnianym projektem, przyczyniając się tym samym do wymiany wiedzy i dobrych praktyk wśród uczestników warsztatów.
Nowy rozdział zatytułowany „From the Battlefield to the Stadium. The Transformation of Male and Female Bodies in German Commemorative Practices regarding the First World War in the 1920s and 1930s” autorstwa Karoliny Ćwiek-Rogalskiej ukazał się w tomie zbiorowym „Monuments and Cemeteries of the First World War in Europe”, pod redakcją Kamila Ruszały, wydanym przez oficynę Brill.
W swoim rozdziale Karolina analizuje, w jaki sposób w międzywojennych Niemczech miejsca i formy upamiętnienia I wojny światowej kształtowały pamięć zbiorową poprzez idealizację męskiego ciała oraz łączenie praktyk upamiętniania z kulturą sportową.
