Aktualności

W połowie września (16–19) Magdalena miała okazję wziąć udział w międzynarodowej konferencji Re-thinking Oral History w Krakowie, zorganizowanej jako 23. spotkanie Międzynarodowego Stowarzyszenia Historii Mówionej (IOHA). Gospodarzami wydarzenia były Polskie Towarzystwo Historii Mówionej oraz Wydział Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego. Konferencja zgromadziła niemal 400 badaczy z ponad 50 krajów.

Jednym z najważniejszych punktów programu był wykład Mary Marshall Clark, dyrektorki Columbia University Center for Oral History Research. W swojej prelekcji przypomniała o czymś jednocześnie prostym i głębokim: historia mówiona wymaga czasu, nie da się jej przyspieszyć. Jej słowa mocno wybrzmiały także dla Magdaleny, potwierdzając jej własne doświadczenia, że budowanie zaufania, nawiązywanie relacji i prowadzenie wartościowych wywiadów wymaga cierpliwości. Niektóre spostrzeżenia mogą pojawić się dopiero z czasem.

Magdalena miała również możliwość zaprezentować własny referat: The Haunting Painting of Jesus. Obstacles and Alternatives in Conducting Oral History Research within Post-Displacement Regions. W swoich badaniach nad wspólnotami religijnymi w regionach dotkniętych wysiedleniami często zauważa, że sama metoda historii mówionej bywa niewystarczająca i musi być łączona z innymi podejściami badawczymi, takimi jak obserwacja uczestnicząca. Aby to zobrazować, opowiedziała o obrazie Jezusa uratowanym z wysadzonego luterańskiego kościoła w Libercu. Dziś wizerunek wisi w czeskim protestanckim domu modlitwy, należącym do wspólnoty, która jest spadkobierczynią tamtej świątyni.

Program konferencji obejmował szerokie spektrum tematów w tym kwestie mniejszości, migracji, wojen i konfliktów zbrojnych, a także etyki i wyzwań związanych z digitalizacją. Poza wykładami Magdalena najbardziej ceniła rozmowy — zarówno te formalne, jak i spontaniczne. Niektóre toczyły się podczas długich spacerów po królewskiej starówce Krakowa, inne podczas uroczystej kolacji na Kopcu Kościuszki. Magdalena z radością wróciła do miasta, w którym niegdyś studiowała, tym razem w nowej roli — badaczki.

Karina Hoření dzieli się refleksjami ze swojej wizyty w archiwum w Moście – mieście w północnych Czechach, naznaczonym złożoną historią wysiedleń. Po wojnie, w wyniku wypędzenia niemieckojęzycznej ludności, historyczne miasto zostało w latach 70. zburzone, aby zrobić miejsce dla kopalni węgla. Jej podróż, osadzona w ramach krytycznych badań nad archiwami, koncentrowała się na odkrywaniu materiałów związanych z niemiecką historią przemysłu północnych Czech.

Podczas badań Karina analizowała karty identyfikacyjne kobiet ze Związku Radzieckiego, które były robotnicami przymusowymi w fabryce dywanów w Maffersdorf/Vratislavice nad Nisou. W trakcie przeglądania dokumentów, dwie fotografie odpadły od kart, zrywając związek między twarzami a nazwiskami. Ten moment skłonił ją do refleksji nad naturą archiwów – nie jako neutralnych zbiorów wiedzy faktograficznej, lecz jako przestrzeni kształtowanych przez konkretnych ludzi, wydarzenia i warunki materialne.

Karina opisuje również ludzi, miejsca i atmosferę samej instytucji, zastanawiając się, w jaki sposób te elementy wpływają na powstawanie i przekazywanie wiedzy w archiwum.

Wpis na blogu znajdą Państwo tutaj.

Magdalena Bubík wraca do swojego rodzinnego miasta, by przyjrzeć się mu na nowo – z perspektywy badaczki i mieszkanki pogranicza. W rozmowie opowiada o swojej fascynacji Mostem Przyjaźni, o duchach historii, które ciągle są obecne w Cieszynie, i o tym, jak badania naukowe stały się drogą do odkrywania własnej tożsamości.

To nie tylko rozmowa o przeszłości, ale też o tym, co ją przenika do dziś – o pamięci, wysiedleniach i życiu na styku kultur.

Zachęcamy do przeczytania i zobaczenia Cieszyna oczami Magdaleny, link do wywiadu dostępny tutaj.

W połowie września Karina i Karolina spotkały się w Berlinie, aby zaprezentować wstępne wyniki badań naszego zespołu dotyczące kolejnych form recyklingu. Okazją ku temu była konferencja Genealogies of Memory, która w tym roku poświęcona była pytaniu, co pozostało po II wojnie światowej.

Wychodząc od przykładu warsztatu ślusarskiego Josefa Bubáka w Vratislavicach koło Liberca, który stał się w latach 70. XX wieku tematem czeskich doniesień prasowych o niemieckich napisach (jak wspominała Karina w swoim wpisie na blogu), Karina i Karolina analizowały, co pozostało z dawnych miejsc „niemieckich” i w jaki sposób było to później przetwarzane. Zaprezentowały wstępną typologię obejmującą trzy fazy, ilustrującą, jak zmieniały się podejścia do dawnych niemieckich nieruchomości bezpośrednio po wojnie, w okresie socjalizmu oraz po 1989 roku. Podkreśliły przy tym zróżnicowanie wewnątrz poszczególnych okresów oraz różnice między nimi, a także zwróciły uwagę, że porównania pomiędzy Czechami, Polską i Słowacją dostarczają cennych wglądów w lokalne i narodowe polityki dotyczące postępowania z dawnym dziedzictwem niemieckim.

Konferencja, zorganizowana w nastrojowych przestrzeniach Niemieckiej Akademii Nauk, stanowiła doskonałe miejsce do omówienia naszych wyników i dalszej refleksji nad prowadzonymi badaniami. Była to również znakomita okazja do rozmów z innymi badaczami zainteresowanymi kulturą materialną, która wciąż odgrywa kluczową rolę w doświadczeniu konferencyjnym.

W niedawnej rozmowie dla historycznego cyklu TVN24 Karolina Ćwiek‑Rogalska zastanawia się nad złożonym dziedzictwem tzw. „Ziem Odzyskanych” w Polsce. Opowiada o tym, czym były te regiony, kto został tam przesiedlony oraz jak pamięć i tożsamość związane z tymi terenami wciąż się zmieniają — zwłaszcza gdy nowe pokolenia na nowo interpretują przeszłość.

Rozmowa dostępna tutaj.

Data: 8 października 2025
Godzina: 18:00
Miejsce: Pracownia Etnograficzna, ul. Warecka 4/6, Warszawa

Serdecznie zapraszamy na debatę wokół najnowszego numeru czasopisma Sprawy Narodowościowe. Seria nowa, poświęconego pamięci, tożsamości i dziedzictwu w regionach doświadczonych przesiedleniami.

Numer zawiera teksty badaczy i badaczek z różnych krajów i dziedzin, analizujących, w jaki sposób społeczności lokalne w Europie Środkowej rekonstruują i reinterpretują swoją przeszłość – poprzez folklor, teatr, pomniki czy wystawy muzealne.

Dyskusja będzie koncentrować się na złożonych sposobach, w jakie historie są pamiętane, przeżywane i negocjowane w Europie Środkowej po przymusowych przesiedleniach. W ramach przygotowań do debaty publikujemy artykuły z tego numeru na naszej stronie na Facebooku. Koniecznie je sprawdźcie – znajdą tam Państwo kontekst i ciekawe spostrzeżenia!

Szczególnie zachęcamy do lektury wstępu autorstwa Michala Korhela i Karoliny Ćwiek-Rogalskiej – stanowi on wprowadzenie do głównych tematów tego numeru.

W debacie udział wezmą:

• Kamila Fiałkowska
• Agata Tumiłowicz-Mazur
• Dariusz Stola

Moderacja: Karolina Ćwiek-Rogalska (nasza kierowniczka, współredaktorka naczelna Spraw Narodowościowych)

Debata będzie okazją do rozmowy o tym, jak historia jest pamiętana, przeżywana i negocjowana w post-migracyjnej Europie Środkowej. Wydarzenie jest bezpłatne i otwarte dla wszystkich – zapraszamy do udziału!

W wywiadzie dla „Wysokich Obcasów” dziennikarka Dorota Wodecka rozmawia z Karoliną Ćwiek-Rogalską — naszą kierowniczką projektu i autorką cenionej książki „Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty”. Rozmowa dotyka różnorodnych doświadczeń powojennych milionów ludzi przesiedlonych na tzw. Ziemie Odzyskane, ale porusza również pytania, które badamy w naszym projekcie.

Karolina porównuje, jak te procesy wyglądały w Polsce i powojennej Czechosłowacji, a także ukazuje ich długotrwałe dziedzictwo. Jak nasze genealogie splatają się z politykami i decyzjami naszych przodków po 1945 roku? Dlaczego polscy osadnicy dekorowali niemieckie groby – zwłaszcza w pierwszych latach po wojnie, gdy w okolicy nie było jeszcze grobów ich bliskich? Jak „recykling kulturowy” kształtował nowe wspólnoty – od ponownego wykorzystania niemieckich mebli i pomników religijnych po przekształcanie miejsc pamięci wojennej w polskie miejsca kultu?

To wszystko składa się na szerokie spektrum dziedzictwa emocjonalnego, z którym mieszkańcy regionów po przesiedleniach mierzą się na co dzień.

W maju nasz badacz, Michal Korhel, wziął udział w marszu studenckim z Postoloprt do Žatca w północno-zachodnich Czechach, zorganizowanym ku pamięci tragicznych wydarzeń z końca maja i początku czerwca 1945 roku, kiedy to setki, a być może tysiące niemieckojęzycznych cywilów, w tym kobiet i dzieci, zostały zabite w Postoloprtach.

Podczas marszu uczestnicy symbolicznie nieśli imiona ofiar, starając się nawiązać osobisty kontakt z przeszłością i przywrócić tożsamość jednostkom, które przez długi czas pozostawały anonimowe w zapisach historycznych.

Trasa marszu wiodła przez kluczowe miejsca związane z masakrą, a całe wydarzenie naznaczone było wieloma głęboko poruszającymi momentami — w tym spotkaniem z lokalnym mieszkańcem, którego ojciec był jedną z ofiar, oraz postojami przy pomnikach stworzonych przez aktywistów.

Choć w niektórych lokalnych społecznościach nadal panuje milczenie, inicjatywy upamiętniające — często zapoczątkowane przez osoby spoza regionu — odgrywają kluczową rolę w podtrzymywaniu świadomości o tym bolesnym rozdziale historii.

Marsz był nie tylko aktem pamięci, ale również wezwaniem do rozliczenia się z historią — próbą zmierzenia się z pomijanymi i przemilczanymi aspektami przeszłości oraz nadania głosu tym, którzy przez dekady byli uciszani.

W towarzyszącym marszowi tekście Michal dzieli się swoimi refleksjami, przytacza rozmowy przeprowadzone podczas wędrówki i osadza te doświadczenia w szerszym kontekście lokalnej kultury pamięci.

Link do wpisu na blogu znajdą Państwo tutaj.

W najnowszym numerze Zeitschrift für Slawistik znajduje się artykuł autorstwa Karoliny Ćwiek-Rogalskiej pt. „Memory-making and Vampire-hunting: A Hauntological Study of the ‘Recovered’ Pomerania in the 1950s”.

Artykuł przedstawia, w jaki sposób zarządzano pamięcią i materialnością na Ziemiach Odzyskanych — terenach włączonych do Polski po 1945 roku — na przykładzie studium przypadku z Pomorza Środkowego. Autorka zestawia powieść Drakula Brama Stokera z biurokratycznymi dokumentami z 1958 roku dotyczącymi handlu kamieniami nagrobnymi z dawnych niemieckich cmentarzy w okolicach Koszalina. Badanie ukazuje, jak władze lokalne i centralne PRL mierzyły się z prawnymi, politycznymi i symbolicznymi wyzwaniami związanymi z dziedzictwem niemieckim. Poprzez analizę napięć między odgórnymi dyrektywami z Warszawy a lokalnymi interpretacjami, artykuł rzuca światło na szersze procesy kształtowania pamięci po II wojnie światowej i sporną spuściznę niemieckiej kultury materialnej w latach 50.

Link do artykułu znajdą Państwo tutaj.

Autorką wpisu gościnnego na blogu jest Karolina Gembara – artystka wizualna i badaczka, urodzona i wychowana w Ząbkowicach Śląskich w rodzinie przesiedlonej z różnych części dzisiejszej Ukrainy.

Przypadkowe odkrycie torby wypełnionej starymi fotografiami skłoniło autorkę lipcowego wpisu do poruszającej refleksji nad pamięcią, dziedzictwem oraz skutkami powojennych przesiedleń.

Odnalezione zdjęcia – portrety ślubne, marginalne notatki, rzadkie ujęcia z czasów wojny – odsłoniły historię polskich i niemieckich losów, naznaczoną milczeniem, stratą i emocjonalną złożonością. Wśród nich znalazł się album zatytułowany „Erinnerungen” (Wspomnienia), prawdopodobnie niegdyś należący do wysiedlonej niemieckiej rodziny, który postawił ważne pytania o symboliczne zawłaszczenie, żałobę i trud życia z rzeczami, które są jednocześnie nasze i nie nasze.

Link do wpisu na blogu znajdą Państwo tutaj.