Jakie paradygmaty kształtują nasze myślenie o polskich regionach postprzesiedleńczych? Czy znaczenie określenia „poniemiecki” zmieniło się w ciągu ostatnich 80 lat, w miarę jak regiony te stawały się częścią Polski, a kolejne pokolenia osadników nadawały im nowe znaczenia? Aby przyjrzeć się tym pytaniom, spotkaliśmy się wieczorem 21 września 2026 roku w gościnnej przestrzeni Pracowni Etnograficznej przy ulicy Wareckiej w Warszawie.
Dyskusję moderowała antropolożka Helena Patzer, która prowadzi obecnie badania w regionie Krajny, położonym między polskimi „Ziemiami Odzyskanymi” a „Ziemiami Dawnego Pogranicza”. W debacie uczestniczyły trzy badaczki reprezentujące socjologię, historię i antropologię. Małgorzata Łukianow, socjolożka i autorka niedawno opublikowanej książki „Memory in Postmigration Communities: Fields of Memory”, podzieliła się refleksjami wynikającymi z badań prowadzonych na Powiślu i Łużycach. Małgorzata Bukiel, współautorka niedawnego raportu z badań socjologicznych „Ziem Odzyskanych już nie ma. Badania ogólnopolskie 2025”, przedstawiła wnioski z ww., a także spostrzeżenia płynące z jej badań na Ziemi Lubuskiej. Trzecią uczestniczką była nasza badaczka, Karolina Ćwiek-Rogalska.
Małgorzata Łukianow rozpoczęła dyskusję od wyjaśnienia, że tytuł debaty – „Koniec poniemieckości” – nie miał na celu podważenia dotychczasowych badań. Stanowił raczej punkt wyjścia do postawienia pytań o to, czego wciąż nie rozumiemy w pełni i którym pojęciom warto przyjrzeć się bliżej. Karolina przywołała przykłady z badań naszego zespołu, porównując sytuację w Polsce i Czechach. Małgorzata Bukiel zaprezentowała wyniki badań socjologicznych swojego zespołu, podkreślając, że również traktuje je jako punkt wyjścia do dalszej dyskusji. Wszystkie trzy badaczki zgodziły się, że wciąż brakuje nam odpowiedniego języka, by wyrazić doświadczenie postprzesiedlenia.
Debata była transmitowana online, ale przede wszystkim zgromadziła liczną publiczność. Gdy w Pracowni zabrakło krzeseł, wiele osób musiało stać. Podczas późniejszej dyskusji, która trwała ponad godzinę, uczestnicy poruszali kwestie moralnego wymiaru dziedzictwa „poniemieckiego”, różnic między pojęciami „autochtoniczny” i „poniemiecki”, a także tego, jak niemieccy badacze reagują na trwającą w Polsce debatę na te tematy.
Cieszymy się, że mogliśmy współorganizować to wydarzenie, i z niecierpliwością czekamy na kolejne podobne inicjatywy!
