Angelika Zanki

[ENG, Czech version below] In May, two of our team members (Karina and Michal) took part in the 2026 March of Reconciliation, an annual event commemorating the postwar expulsion of ethnic Germans from Brno. Karina Hoření is sharing her ethnographic glimpses from the route. This year’s march became particularly controversial because it coincided with the the first meeting of the Sudeten German Association held in the Czech Republic, prompting protests and heated public debate.

Karina uses observations from the event to illustrate two competing interpretations of the history of the forced displacement of the German minority. While supporters of the march emphasize reconciliation and remembrance of the injustices suffered by expelled Germans, critics argue that such narratives often overlook the broader context of Nazi occupation and the active role of many Sudeten Germans in the destruction of Czechoslovakia.

The article concludes with observations from the association’s meeting and argues that, despite the seemingly depoliticized nature of the German past, the memory of the expulsion remains politically and emotionally charged. Symbols and traditions associated with German heritage, such as Lederhosen – short leather trousers can still evoke historical tensions and can be activated in contemporary cultural and political conflicts.

„Všichní víme, co se tu stalo za války a co tomu předcházelo“, začíná jeden z prvních projevů před letošní Poutí smíření. Stojíme na poli u Pohořelic, mezi silnicí a výrobní halou a květnové sobotní dopoledne už dává vědět, že bude horký den. Kus pole s několika kříži je oddělen od okolní krajiny nízkým živým plotem, který bude hrát v mém vyprávění důležitou roli. Uvnitř, v prostoru s kříži, je už několik set lidí. Jsou to  účastníci letošní Pouti smíření – pěšího pochodu, který jde opačným směrem než v květnu roku 1945 putoval průvod násilně vysídlených československých Němců z Brna. Smrt více než tisícovky z nich na tomto místě dnes připomínají kříže a památník. Pouť smíření má tradici již skoro dvě desítky let a pokud někdy vzbudila nějaký odpor, tak spíše místního významu. Letos je ale všechno jinak, protože kromě Pouti smíření je součástí letošního festivalu Meeting Brno také sjezd Sudetoněmeckého krajanského sdružení. V českých médiích se často používá  termín „Landsmannschaft“, německý název, pro mnoho lidí nesrozumitelný, pomáhá představě, že organizace je něco cizího. Na sjezdu se od roku1950 schází lidé násilně vysídlení z Československa a letos se poprvé koná v České republice.  Právě proto sjezd vzbudil odpor určité části veřejnosti. Její zástupci protestují na druhé straně nízkého křoví, které ohraničuje pietní místo. Je jich řádově méně, tak do padesáti osob, ale jsou hlasitější a viditelnější než účastníci pochodu – skoro všichni mají nějaký transparent, hodně z nich také drží české vlajky. Můj kolega Michal (letošní ročník kvůli kontroverzi přilákal také rekordní množství výzkumnictva) už se s některými zná, byli na včerejších protestech v centru Brna. Večer už budu mít i já pocit, že se s nimi znám – v průběhu pouti stáli na různých místech na trase, aby vyjádřili svůj odlišný názor na pochod, problematiku nuceného vysídlení německé menšiny z Československa, ale také na mezinárodní i vnitrostátní politickou situaci.

Z celého dne je to ale úvodní ceremoniál, kdy jsou odlišné pohledy na celou událost nejlépe konfrontovány a příležitost k tomu dává právě živý plot: dostatečně jednoznačně odděluje oba tábory, ale zároveň se přes něj dá diskutovat. Po zbytek pochodu už k sobě nebudou obě skupiny tak blízko. Popíšu detailně jeden rozhovor přes křoví, který se odehrál toho sobotního rána. Podle mne nejlépe ilustruje, že určitě ne všichni, kdo toho dne na poli u Pohořelic stáli, by se shodli na tom „co se tu stalo za války a co tomu předcházelo“. Názory si přes plot vyměnoval na straně zastánců pochodu asi třicetiletý muž ve sportovním.  Protože se představil jako učitel dějepisu na základní škole, budu ho označovat jako „učitel“. Na druhé straně stál starší muž, který hodně mluvil o své účasti na připomínkách německých antifašistů, budu mu tedy říkat „aktivista“. Učitel reprodukoval český liberální narativ, jak se ustálil v posledních dvaceti letech, postavený na představě smíření: co se stalo českým Němcům byla chyba, kterou nemůžeme odčinit, ale českou vinu připomínáme podobnými akcemi a účastí na nich. Pochod jako připomínka. Na druhé straně aktivistovi nevadil samotný pochod, ale to, že byl spojen s krajanským sdružením, které se podle něj nikdy dostatečně nevyrovnalo s nacistickými zločiny. Na podporu tohoto tvrzení jmenoval jak různé okolnosti z doby založení sdružení, tak informace, které se nacházejí i na současných webových stránkách. Události, na které podle něj pochod zapomíná, připomínaly různé transparenty na jeho straně plotu – velká podpora československých Němců zabrání Sudet a politiky hitlerovského Německa, utrpení Čechů a dalších národů za druhé světové války, koncentrační tábory a nucené práce v okupované Evropě. Tenhle příběh začíná už v roce 1938 a odsun je jen možná ne spravedlivým, ale pochopitelným vyústěním nacistické politiky. Pochod v tomto pohledu naopak umožňuje zapomnění na nacistické zločiny. 

Debata přes živý plot, foto: Michal Korhel

Tato výměna názorů jen zpřítomnila některé obecné rysy obou vyprávění o minulosti, které v českém veřejném prostoru existují už dlouho, jen se mění jejich dominance. Podle mě je nejdůležitějším rozdílem, kde mají obě vyprávění začátek. Český liberální narativ, který se prosazuje postupně od roku 1989, částečně přebírá vyprávění vyhnaných a jejich organizací, kdy začátkem je až rok 1945 a soustředí se tudíž jen na akt vyhnání. Byl to paradoxně jen Bernd Posselt, mluvčí krajanského sdružení, který ve své řeči detailně připomínal důsledky německé okupace Evropy. Další řečníci toto období velmi obecně přešli odkazem na to, že „všichni víme, co se stalo“. Moje pozorování a popis celé, situace, nejen na poli ale ukazuje, že právě na tom, co se stalo a jak je to důležité, se různé názorové skupiny nemůžou shodnout. 

Příkladem, který ilustruje, jak historický kontext postupně mizí z tohoto vyprávění o obecných hodnotách smíření, je plakát k podpoře sjezdu krajanského sdružení, který koloval po sociální sítích. Nevím, kdo je jeho autorem a vlastně si nejsem jistá, zda nebyl původně myšlen ironicky, široce ho ale sdíleli podporovatelé sjezdu. Pár v německých krojích – ona v dirndlu, on v krátkých kožených kalhotách a klouboučkem s ptačím perem se dívá na brněnský Petrov a k tomu výjevu je přidán nápis: “V Brně jste vítání, drazí krajané”. Co je pro mě na plakátu znepokojující ale je, že je vyveden ve stylu a barvách plakátů třicátých let, použitím toho nejsterotypnějšího obrazu němectví prostě vypadá jako předválečný propagandistický plakát. Že cílovému publiku (zřejmě) estetika plakátu nevadí je ale v souladu s mým dlouhodobým etnografickým výzkumem v českém pohraničí: dříve nenáviděné symboly němectví, jak gotické písmo, památníky první světové války, Lederhosen jsou dnes citlivě opravovány a oslavovány jako součást českého kulturního dedictví. Tato oslava stojí ale často na estetizací a depolitizaci minulosti, která je možná právě tím, že se z ní vytrácí téma konfliktu.

Plakát k podpoře krajanského sjezdu, zdroj: Facebook.com

V posledních letech mi mezi všemi opravenými německými památníky a vyhlídkami připadalo, že téma nuceného vysídlení už ztratilo svůj konfliktní potenciál. Odpor vůči letošnímu krajanskému sjezdu ukázal, jak je pořád možné tento potenciál mobilizovat a využít. Debata učitele s aktivistou byla vyjímečná tím, jak promyšlené byly argumenty na obou stranách. Do debaty ale vstupovali lidé z obou stran, jejichž daleko méně artikulovaná, ale více emocionální argumentace připomněla, jak se otázka nuceného vysídlení Němců z Brna proplétá s mnoha dalšími politickými i jinými tématy. „Pojďme se bavit o největším revanšistovi, který sedí na Hradě“ – řekl mi jeden z odpůrců pochodu, když už ho nebavily moje otázky, zda je potřeba porovnávat počty válečných i poválečných obětí na straně Čechů a Němců. Ukázal mi tak, že alespoň on nepřišel primárně kvůli historickým faktům, ale aby dal najevo svoje velmi aktuální politické postoje. „No jo, už vytáhli vlajku“ ozvalo se znechuceně z tábora odpůrců, když viděli dva účastníky pochodu s vlajkou Ukrajiny. Kromě ukrajinské jsem na pochodu potkala ještě vlajku sudetoněmeckou, nejvíc  bylo vlajek Evropské Unie, ale zahlédla jsem také vlajku palestinskou a na konci pochodu se přidala i jedna izraelská. Mnohost této symboliky ukazuje, jak je vyprávění o smíření zároveň velmi eticky vyhraněné, ale dostatečně flexibilní, aby pojalo různé politické agendy. Účast na pochodu je také vyjádřením určitých postojů spíš než jen připomínkou velmi konkrétní historické události. Nechci ale opakovat představy o odpůrcích pochodu jako o těch, kteří se ještě nedokázali vyrovnat s minulostí jako lidé  nosící evropské vlajky. „Ubožáci“ – poznamenal o odpůrcích ke svému známému jeden český liberální politik, bývalý ministr činný také na poli česko-německých vztahů. Připomněl mi, jak hluboké mentální příkopy byly vyhloubeny na obou stranách nízkého plůtku.

Vlajky na trase Pouti smíření, foto: Michal Korhel

Tuto poznámku jsem zaslechla, když už se účastníci pochodu pomalu vydávali na cestu – pak nás čekalo celý den šlapání po nekonečných asfaltových silnicích mezi poli jižní Moravy. Krajina kolem nabývala postupně příměstského charakteru až jsme skončili na neprůchodné mimoúrovňové křižovatce, odkud nás směrem k brněnskému centru musely přivézt autobusy.

Pochod dorazil do Brna, foto: Michal Korhel

Ačkoliv se v  průběhu cesty stalo také mnoho zajímavého, teď chci se ještě zastavit na sjezdu Sudetoněmeckého krajanského sdružení, kvůli kterému byl letošní ročník pochodu tolik kontroverzní. Když jsem až večer dorazila zpocená do Brna, rozhodla jsem se zajet ještě na výstaviště, kde celý víkend sjezd probíhal. Zřejmě kvůli obavám z bezpečnosti byl sjezd umístěn až do nejvzdálenějšího kouta brněnského výstaviště a u vchodu do areálu nebyl žádný uvítací nápis. Několik bezpečnostních kontrol, kterými jsem prošla, bylo v kontrastu s ospalou atmosférou sjezdu. Přišla jsem tak trochu v hluchý moment, denní program už skončil a většina stánků byla opuštěná. Stánky převážně reprezentovaly regionální skupiny krajanů, tedy vysídlenců, kteří pocházeli ze stejného místa v Československu a v západním Německu udržovali vzpomínku třeba na německé Chebsko, Hřebečsko či Jablonec. Večerní program teprve začínal a u dlouhých stolů v hlavním sále zatím seděly jen malé skupinky krojovaných, podle věku už jen potomků, vysídlenců. Kroje byly v něčem nejviditelnější připomínkou bohaté německé kultury českých zemích – ve stáncích regionálních organizací už toho není tolik co představovat, kromě starých letáků, ale barevné kroje z Vyškovska a pásky z Chebska pořád přitahují pozornost. 

Kroje na stánku organizace vyhnaných z Chebska, foto: Karina Hoření

Stánky původně malých a venkovských regionů jsou tak mnohem víc vidět, než třeba ten liberecký, který by přitom měl reprezentovat větší, pestřejší a bohatší skupinu sudetských Němců. Jako by se čeští Němci stávali spíš národopisnou zajímavostí. Zároveň ale letošní kontroverze kolem sněmu, ukázala, že kožené kalhoty nejsou pořád ještě depolitizovanou estetickou proprietou. Na plakátu sice symbolizují  obohacující multikulturní soužití a tradice českých Němců, ale tragické významy, které v českém prostoru měly kožené kalhoty od třicátých letech, nezmizely. Kožené kalhoty jako symbol německého nacionalismu a tragédií druhé světové války mohou být aktivovány a politicky využívány a poslech dechovky v kožených kalhotách na brněnském výstavišti tak na část veřejnosti pořád působí ohrožujícím dojmem. 

Karina Hoření

[ENG, Polish version below] Does the Sudetenland – now a region in Czechia, once predominantly inhabited by a German-speaking population – consist only of fragmented histories? Inspired by a comic book exhibition at the Olomouc library titled Sudetenlove, Magdalena asks whether stories about the Sudetenland must necessarily be fragmented, incomprehensible, and melancholic. In her essay, she argues that many of these stories are not entirely without a continuation, as they endure to live on through the memories embedded in objects and buildings.

Sudety – mówiąc krótko: teren przygraniczny Czech, na którym przez wieki żyła ludność niemieckojęzyczna,  wysiedlona po II wojnie światowej. W pewnym sensie, nie wdając się w szczegóły, na które nie ma miejsca w poście na blogu, to czeski odpowiednik tzw. Ziem Odzyskanych. Ma tak samo wiele konotacji politycznych, propagandowych i znaczeniowych, które wymykają się prostemu i jednoznacznemu opisowi. Wraz z upływem czasu, im więcej gromadzę materiałów z terenu, tym częściej przyłapuję się na tym, że myślę o “Sudetach” – o tym, czym są i jak można byłoby je opisać. To pytanie powraca do mnie także podczas rozmów z obecnymi mieszkańcami tych terenów. I właśnie wtedy najczęściej ujawnia się wspomniana trudność: próba udzielenia prostej, jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czym są Sudety. Ktoś stwierdza, że to za trudne pytanie, inny w swojej wypowiedzi skupia się na historii tych terenów, ktoś jeszcze inny na pięknie natury. Są i tacy rozmówcy, którzy Sudety otaczają czułością, mówią przecież o miejscu swojego pochodzenia czy urodzenia. Nierzadko wybrzmiewają też opowieści o Niemcach, którzy dawniej tam żyli, a zostali wysiedleni – na dowód rozmówcy przypominają o opuszczonych domach, które latami popadały w ruinę. Mój esej nie ma jednak na celu wchodzenie w dyskusję, czym miałyby być Sudety. O trudnościach w ich zdefiniowaniu oraz różnicach pomiędzy polskim a czeskim rozumieniem słowa pisała już Karin na naszym blogu oraz Karolina w swoim artykule^[1]. Obrałam jednak termin “Sudety” za punkt wyjścia do moich dalszych refleksji nad terenami, na których doszło do niemal całkowitej wymiany ludności. Mogłoby się bowiem wydawać, że historie tych miejsc zostały dzięki temu przerwane – ale czy tak jest naprawdę? A może to tylko pokutujące w głównym dyskursie medialnym, naukowym czy artystycznym wyobrażenie?

Przechodząc przez korytarz biblioteki naukowej w Ołomuńcu, natknęłam się na plakat – przedstawiał dwie osoby kąpiące się w wodzie. Było to zaproszenie na wystawę pt. ,,Sudetenlove”. Nie ukrywam, że słowo to zaintrygowało mnie i od razu przyciągnęło moją uwagę. Zdecydowałam, że na pewno muszę obejrzeć tę wystawę: plakatów komiksowych autorstwa Filipa Raifa, inspirowanych prawdziwymi wydarzeniami z 1938 roku. Znajdowała się na piętrze wspomnianej biblioteki w Ołomuńcu – mieście, które dawniej również było zamieszkiwane przez pokaźną grupę osób niemieckojęzycznych, co widać chociażby po tym, że do dnia dzisiejszego stoi tu kościół, który dawniej należał do niemieckich ewangelików. Dzisiaj pełni już jednak funkcję centrum kulturalno-edukacyjnego i stoi zaraz obok wspomnianej biblioteki. Przechodząc już do samej ekspozycji: nie wiem, czy wystawa to nie za dużo powiedziane, ponieważ kiedy tam weszłam, moim oczom ukazało się jedynie kilka plansz wystawowych, przyczepionych do ścian. Brakowało jakiejkolwiek tabliczki z opisem całości.

Na wstępie, pod szklaną gablotką – jedyną na tej wystawie – przywitała mnie dawna niemiecka mapa i kilka widokówek. Nad nimi wisiała wspomniana grafika z całującą się w wodzie parą. Co jednak bardzo pozytywnie mnie zaskoczyło, po przeciwległej stronie korytarza, na stoliku obok księgi gości leżała też sterta arkuszy roboczych do wystawy. Na każdym widniało kilka zadań. Już pierwsze od razu skłoniło mnie do zatrzymania i zastanowienia się. Wymagało ono zakolorowania na mapie Republiki Czeskiej terytorium, które jest znane jako ,,Sudety”. Na mapce, oprócz konturów państwa, widniała też cieńsza przerywana linia, która prawdopodobnie miała pomóc w odnalezieniu tego terytorium, oznaczając właśnie “Sudety”. Uznałam, że zadanie nie należało do najtrudniejszych, ponieważ chyba nikt nie odważyłby się zaznaczyć Sudet w okolicach Pragi. Kiedy jednak zaczęłam się nad tym zastanawiać – gdzie kiedyś żyła ludność niemieckojęzyczna – to w mojej głowie pojawiło się pytanie, jakie kryteria autor tej mapki brał pod uwagę. “Sudety” nigdy nie przybrały jednych ustalonych geograficznie granic, a ludność niemieckojęzyczna żyła nie tylko na terenach przy granicy, jak sugerowałaby cieńsza linia na arkuszu roboczym, ale też na przykład we wspomnianym Ołomuńcu, Pradze czy Brnie. 

Skierowałam wzrok na grafikę przewodnią wystawy, czyli postacie całujących się w wodzie kobiety i mężczyzny. Oczywiście sama nazwa ,,Sudetenlove” sugerowała, że gdzieś pojawi się wątek miłości. Zaczęłam oglądać poszczególne komiksowe grafiki przedstawiające poznanie się i relację dwojga młodych ludzi. Przy niektórych były też dymki z dialogami – wszystkie w języku czeskim. Tylko po imionach i też ewentualnie po nazwie wystawy można było domyślić się, że pochodzą oni z terenu zamieszkiwanego przede wszystkim przez ludność niemieckojęzyczną. Z opisu wystawy wiedziałam, że chodzi o Niemkę Hedvikę oraz Bedřicha/Fritza z mieszanego czesko-niemieckiego małżeństwa. 

Hedka z Bedřichem zakochali się w sobie w 1938 roku, kiedy Sudety zostały wcielone do III Rzeszy, a rok później zaczęła się wojna. Zgodnie z wolą ojca, Hedka uciekła do swojej ciotki do Belgii. Bedřich wybrał się za nią na rowerze, który pożyczył od kolegi. W pewnym momencie jednak historia jego podróży urywa się: Fritz stoi na plakacie w niemieckim mundurze. Później jednak uznałam, że straciłam wątek: kolejne plansze były prawie pozbawione dymków dialogowych. Pomyślałam, że może pomyliłam kolejność plansz, więc zaczęłam szukać jakiejś nitki przewodniej: co się stało z tą parą zakochanych? Dlaczego Bedřich/Fritz nosił na sobie niemiecki mundur i dlaczego ostatnia plansza przedstawia rannego Bedřicha chodzącego samego po lesie w mundurze? Co takiego skłoniło autora do poprowadzenia narracji w ten sposób?

Kątem oka zauważyłam, że za witryną stoi książka o tej samej nazwie, więc domyśliłam się, że ta komiksowa wystawa została zrobiona na jej podstawie. Nie zapoznając się z jej zawartością, miałam jednak poważny problem interpretacyjny. Stąd też sytuacja, którą przeżyłam na wystawie, skłoniła mnie do zastanowienia się, dlaczego tak wiele historii o Sudetach jest przedstawianych właśnie w ten sposób – są one urwane, niezrozumiałe i, przede wszystkim: smutne?

Skoro żyjąca na ziemiach czeskich ludność niemiecka i niemieckojęzyczna została wysiedlona ze swoich domów, to mogłoby się wydawać, że Sudety są pełne urwanych historii. Taki obraz poparty jest powszechnym stereotypem. Czasami pojawia się w wypowiedziach moich rozmówców. Da się go bez trudu zaobserwować wśród odwiedzających te tereny: przechadzając się po lasach czy polach, gdzie można jeszcze zauważyć obrysy dawniej stojących domów czy całych gospodarstw, mogą myśleć właśnie o takiej pustce. Krajobraz wspiera takie myślenie – nie mówię już nawet o zapomnianych cmentarzach, na których wszechobecna roślinność często uniemożliwia zlokalizowanie poszczególnych grobów. Ale czy Sudety faktycznie są krainą wyłącznie urwanych historii? A może to jednak, jak zasugerowałam już na wstępie, stereotyp?

Zaczęłam zastanawiać się nad przykładami potencjalnie urwanych historii z terenów, które badam – mogłyby być wywołane przez miejsca, w których dawniej stały domy lub inne budynki, a które obecnie są znane jedynie z fotografii i pocztówek albo opowieści ludzi, którzy jeszcze pamiętają jak wyglądały. Na miejscu tych budowli może dzisiaj znajdować się park i plac zabaw dla dzieci, tak jak w przypadku ewangelickiego kościoła w Libercu. Ale okazuje się, że chociaż tej świątyni już nie ma, to jej historia urywa się tylko z pozoru – dalej żyje w pamięci niektórych mieszkańców. Kiedy zaczynają przywoływać wygląd kościoła w swojej pamięci, to nie jest on wcale rozpadającym się budynkiem, jak chce tego część twórców dokumentów sprzed jego wyburzenia. Wspomnienia dotyczą kolorowych witraży, przez które co niedzielę wpadały promyki słońca, zdobionych kaset ściennych w nawach oraz na sklepieniu (fot. 4), widoku najróżniejszych kolorów i ornamentów na chustach, które zdobiły głowy uczestniczek odbywających się tam nabożeństw. Niekiedy wracają też do zapierającego dech w piersiach widoku na miasto, jaki roztaczał się z wieży kościelnej. Stał się on impulsem do pierwszego pocałunku jednej z par, z którą rozmawiałam. Historia tego kościoła zatem nie urwała się, choć mogłoby się tak wydawać – ale trwa dalej i to nie tylko we wspomnieniach, ale także w tych wszystkich przedmiotach, które zachowały się z jego wnętrza: obrazu ołtarzowego, klamki do głównych drzwi z niemiecką inskrypcją, malutkiej piszczałce z organów czy kasecie ściennej z ambony.

Takie przedmioty to tylko część rzeczy pozostawionych przez wysiedlonych Niemców. Drugą – wcale nie tak małą – stanowią budynki, w których dziś mieszkają współcześni mieszkańcy tych terenów. W różnym stopniu są oni świadomi tego, kto zamieszkiwał te domy przed ich dziadkami, o czym pisałam już wcześniej na naszym blogu. Otaczają ich liczne przedmioty, często codziennego użytku, pozostawione przez poprzednich mieszkańców. Te wszystkie rzeczy, tak samo jak te ocalałe ze wspomnianego zburzonego kościoła, dalej opowiadają historię o ludziach, którzy w nich mieszkali czy używali ich przed czy po wojnie.

I tak samo po Hedce i Bedřichu możliwe, że też coś pozostało. Może były to narty, na których stojąc, Hedka pierwszy raz zobaczyła swojego Bedřicha? A może rower kolegi, na którym ten pojechał za nią do Belgii? Może przedmioty te mogłyby dalej opowiadać tę ich pozornie urwaną historię? Może opowiadałyby o uczuciu, które nie miało możliwości stać się miłością aż ,,do grobowej deski”. Nie wiadomo, co po nich pozostało, ale ze wspomnień moich rozmówców wiem, że nawet te najbardziej, zdawałoby się, urwane historie, są takimi tylko pozornie. A zatem, to towarzyszące mi w trakcie oglądania wystawy uczucie było sprzeciwem – wobec tego, jak czesto portretuje się te tematy. Nie zgodzę się, że Sudety to przestrzeń wypełniona “urwanymi” historiami, wiele zależy na to, czemu i jak się przyglądamy – i co chcemy zobaczyć.

Magdalena Bubík

^[1] Ćwiek-Rogalska, K. (2018). Pamięć w słowach–o nieadekwatności pojęć (przypadek czesko-polsko-niemiecki). Acta Baltico Slavica, (42), 8-24.

Chcesz zacytować ten post?

Bubík, M. (2026, kwiecień 29). Sudety, czyli miłość i urwane końce? Spectral Recycling Research Blog